Căn phòng ở tầng 22 của một chung cư trên phố Láng Hạ thoáng đãng và giản dị. Tiến sỹ, NSND Phạm Thị Thành bảo: “Tôi khá bận rộn, nhưng vẫn còn sức để xem... đá bóng, chơi tennis, tìm hiểu nhiều thứ khác nữa...”.
Được đánh giá là một trong số rất ít đạo diễn sân khấu thành danh, nhưng khi hỏi về nghề, bà khá e dè: Đạo diễn là một nghề vất vả, phải học hỏi, lao động cật lực, sáng tạo không ngừng... Có thể nói đôi lúc hơi tủi thân, làm đạo diễn nghệ thuật, chẳng thiếu người không thích người khác hơn, thế là phá.
Tuy nhiên cái nghề ấy cũng tạo nhiều đam mê và tôi không chút ân hận khi chọn nghề này. Tôi được làm nghề mà mình yêu, đạo diễn sân khấu, đạo diễn các lễ hội, truyền đạt lại những kiến thức, kinh nghiệm cho các đạo diễn, các sinh viên, thế là vui lắm rồi.
“Chết” vì công việc
- Tôi có cảm giác, bà chưa bao giờ thích nghỉ ngơi cả?
- Có thời gian tôi làm việc liên miên, lịch kín cả tuần, cả tháng, làm Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ, Phó Cục trưởng Cục NTBD... Bây giờ sức khỏe có hạn, cơ mà nể tình, nên việc vẫn nhiều, vẫn đi đấy. Cái nghiệp làm đạo diễn sân khấu phải có người thưởng thức, phải đem lại nhiều giá trị tinh thần tốt đẹp cho mọi người, cho cuộc sống.
Chứ làm ra tác phẩm không có người xem, chán lắm. Đấy là lý do gần đây tôi chuyển sang làm chương trình cho lễ hội. Thà làm một lễ hội hàng nghìn, hàng vạn người xem, một lần thôi, mà để đời, cũng thỏa. Anh hỏi công việc thường ngày của tôi à?
Tìm tư liệu, viết kịch bản cho một vài địa phương, đi dạy ở Đại học SKĐA, soạn giáo trình dạy cho các đạo diễn lễ hội, tổ chức các hoạt động hội thảo, nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật ở Trung tâm Bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, làm đại biểu HĐND thành phố, Phó Chủ tịch MTTQ và thường tuần nào cũng có vài kỳ cuộc...
- Thế thì “chết” vì công việc mất. Nhưng với nhiều lễ hội lớn ở Hà Nội, không tín nhiệm giao cho bà, có lẽ không yên tâm. Bà thấy làm đạo diễn lễ hội, dễ hay khó?
- Lễ hội ở Việt Nam mang nhiều nét tín ngưỡng, bao giờ cũng ẩn chứa khát khao đem đến sự đoàn kết cho cộng đồng tạo nên không gian văn hóa thu hút đông đảo nhân dân tham dự.
Làm đạo diễn lễ hội thì không cần nhiều triết lý sâu sắc như trên sân khấu song phải đọc nhiều, hiểu biết và thấm được cội nguồn lịch sử, truyền thống văn hóa, danh nhân, con người nổi bật của mảnh đất đó; nêu được tính đại chúng, tìm ra những ý nghĩa, giá trị độc đáo để chuyển tải thông điệp, bài học giáo dục cho thế hệ hôm nay. Vì thế khi dựng lễ hội, không thể đưa vài ca sỹ, vài diễn viên ở các đoàn, lấy tiết mục này lắp ghép tiết mục khác.
Với tôi, tôi không bao giờ tự bằng lòng, không cho phép sự lặp lại, tự mình làm kém đi. Do đó khi nhận chương trình, tôi phải đến tận nơi, tìm hiểu kỹ và thuyết phục quần chúng ở địa phương đó tham gia biểu diễn, tạo nên những nét mới, một cuộc sinh hoạt văn hóa cộng đồng nhiều ý nghĩa.
Có thể nói, làm đạo diễn chương trình lễ hội không khó, quan trọng là phải nghiêm túc trong hoạt động nghệ thuật, làm chỉn chu, chau chuốt, làm bằng cái tâm, có tầm nhìn tư duy nghệ thuật, đặc biệt với các lễ hội của Hà Nội, cần biết phát hiện ra những điểm riêng thật đặc biệt để lễ hội của Hà Nội phải mang dấu ấn Hà Nội.
Tôi đặc biệt ấn tượng với màn trình diễn của Trương Nghệ Mưu ở Olympic 2008 khi đưa được tính dân tộc vào không khí lễ hội. Vì thế đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, chúng ta cần học họ điều đó, đưa tính tư tưởng dân tộc vào nghệ thuật biểu diễn, kết hợp các loại hình nghệ thuật truyền thống: rối nước, tuồng, chèo với các phương tiện kỹ thuật hiện đại, như vậy mới nêu bật cá tính, nét độc đáo, riêng có của một chương trình lễ hội lớn. Bên cạnh đó, còn là kinh phí. Bản thân người làm công tác quản lý văn hóa phải hiểu biết và có tầm nhìn.
Tôi vẫn ham chơi lắm...
- Đến tuổi gần thất thập như bà mà vẫn mê đá bóng, thực hiếm. Bà vẫn trẻ trung, sôi nổi và có nhiều “thú chơi” còn hơn cả thanh niên bây giờ?
- Vâng, tôi vẫn ham chơi lắm, đi suốt (cười). Nhưng thú tôi thích nhất vẫn là đọc sách, xem phim ngoài rạp, xem các vở diễn mới để cập nhật các phong cách, xu thế của thời cuộc. Đó là những thú chơi cần thiết cho công việc. Ngoài ra tôi vẫn chơi tennis, mê đá bóng, yêu nhất là M.U, có khi tôi thức xem cả đêm đấy. Cầu thủ tôi thích trước đây là Beckham, còn bây giờ là Rooney.
- Cái đam mê làm nghệ thuật, làm đến tận cùng như bà, có lẽ chẳng đem lại nhiều tiền?
- Tôi làm đạo diễn sân khấu nhiều, tổ chức cũng không ít lễ hội song tiền công tôi lấy thấp lắm, đủ tiêu và thường dành cho các chi phí khác, hỗ trợ diễn viên, tạo thêm các tiết mục, hình tượng mang dấu ấn riêng độc đáo cho chương trình. Thú thật số tiền kiếm được từ nghệ thuật cũng chỉ vừa vừa, không bận lòng con cháu khi mình có chuyện... Vì thế bao năm qua, dù đam mê nghệ thuật, chấp nhận cả sự cô đơn vì nghệ thuật, nhưng tôi không giàu. Đổi lại đó là sự thanh thản.
Âu cũng là duyên nghiệp
- Sinh ra trong một gia đình trí thức nổi tiếng, bản thân cha bà là cụ Phạm Khắc Hòe, người góp công rất lớn cho cuộc chuyển giao hòa bình giữa chính quyền Bảo Đại và nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Rồi các anh bà: Phạm Khắc Lãm, Phạm Khắc Chi, Phạm Khắc Di... đều là những quan chức có uy tín, nhưng chỉ có bà rẽ ngang làm nghệ thuật?
- Ông cụ nhà tôi hồi làm Đổng lý ngự tiền văn phòng cho chính quyền Bảo Đại, đến Vụ trưởng Vụ Pháp chế phủ Thủ tướng, trong cụ đã có sẵn chất văn học nghệ thuật. Cụ viết truyện, làm thơ hay, sâu sắc. Mẹ tôi là người Huế là chắt nội vua Minh Mạng, cũng khá am hiểu ca Huế, biết nhiều dân ca và tuồng, nên từ bé tôi đã tiếp xúc với nghệ thuật, đã từng diễn kịch.
- Nhiều người nói, bà đến với nghệ thuật thật giản đơn và dễ dàng. Vẻ như sự lựa chọn ấy không hợp với truyền thống gia đình?
- Đúng vậy, có thể là cái duyên. Hồi ở chiến khu Việt Bắc, các ông Phan Kế Toại, Trần Duy Hưng, Lê Tất Đắc trong các buổi văn nghệ của cơ quan Bộ Nội vụ, khi xem tôi diễn bảo: A, con bé này hát múa được, cho nó vào văn công... Thế là tôi được giới thiệu với ông Tố Hữu, và đi theo nghệ thuật.
- Bà hát múa rất giỏi, là diễn viên kịch, diễn mà như không, thế rồi bà lại làm đạo diễn?
- Khi là diễn viên đoàn Kịch Trung ương, tôi đã đạo diễn cho các nhà máy, xí nghiệp biểu diễn một số chương trình mang tính nghiệp dư. Rồi khi ra chiến trường, tôi cũng biên kịch, viết nhiều kịch bản.
Vì thế khi Nhà nước chọn sang Liên Xô học để chuẩn bị lực lượng sau khi thống nhất đất nước về làm việc, tôi được học đạo diễn ở Học viện Sân khấu Quốc gia Matxcơva mang tên Lunatraski. Mọi chuyện suôn sẻ.
Chỉ đến khi xây dựng và phụ trách Nhà hát Tuổi trẻ, được một số vở diễn thành công, tôi mới gặp nhiều vất vả, một số người không thích tôi, ganh tỵ với tôi. Nhưng xét cho cùng, âu cũng là duyên nghiệp tôi đã chọn lựa.
Phút thỏa lòng với đời
- Người ta hay nhắc đến sự kết hợp Phạm Thị Thành, Lưu Quang Vũ. Thời đó có thể nói là thời kỳ rực rỡ nhất của bà, đúng không ạ?
- Tôi và Vũ rất thân nhau, hợp tác trong công việc ăn ý và là người đạo diễn nhiều nhất các kịch bản của Lưu Quang Vũ. Sự gai góc và dám nhìn thẳng vào cuộc sống bộn bề của anh Vũ đã đi vào lòng người. Tuy nhiên không phải kịch bản nào anh Vũ cũng ưu tiên tôi. Nhiều vở có tính triết lý như “Hồn Trương Ba da hàng thịt”, anh Vũ mời NSND Đình Nghi, một số vở sinh động, nhiều mảng miếng gần với đời thưòng như “Nếu anh không đốt lửa”, “Người tốt nhà số 5”, “Mùa hạ cuối cùng”... anh Vũ gọi tôi.
- Bí quyết riêng của bà khi phát hiện, đào tạo nên một lứa diễn viên nổi tiếng: Lê Khanh, Lan Hương, Chí Trung, Anh Tú, Đức Hải...?
- Ngày ấy mới đi học ở nước ngoài về, tôi rất muốn truyền hết những gì mình biết, mình có cho các em, với mong muốn gây dựng nên một nhà hát có phong cách riêng, nhiều nét mới, kịch có nhiều trò, phải đời, có chiều sâu. Vì thế lớp diễn viên này được học rất nhiều thứ; kịch câm, múa, hát, biết chơi một số nhạc cụ... nên sau phát huy được tài năng và tỏa sáng.
- Nhưng sân khấu hôm nay khá trầm lắng. Như đạo diễn Doãn Hoàng Giang nói, đời nào khán giả bỏ một bộ phim Hàn Quốc đang hay để đến sân khấu xem một vở... dở hơi. Sự vắng vẻ của sân khấu, theo bà do kịch bản chán, diễn viên kém hay đạo diễn không có tài?
- Đổ tại nguyên nhân nào đều không thỏa đáng. Nhiều vở kịch nước ngoài nổi tiếng thế giới đấy, được các đạo diễn giỏi tâm huyết dàn dựng công phu với nhiều diễn viên tốt đấy, sao vẫn vắng khán giả... Người dân bây giờ có nhiều thứ để lựa chọn, giải trí.
Thực tế trong thời kinh tế thị trường, nhiều đơn vị chấp nhận dựng những chương trình kém chất lượng để có... công ăn việc làm, một số công ty tổ chức biểu diễn còn “ăn cắp” ý tưởng, kịch bản để biến tấu, dàn dựng chương trình với sự “thân tình” của một vài vị khiến gần đây nhiều chương trình nghệ thuật tổ chức ầm ĩ nhưng thiếu giá trị chiều sâu, thiếu tính giáo dục, kém hấp dẫn. Và đó có thể cũng là một phần nguyên nhân...
- Một chút về công việc của một đại biểu HĐND thành phố. Bà là người khá mạnh dạn khi lên tiếng về nhiều tồn tại của Thủ đô. Chắc bà cũng nhận được những phản hồi, sự không bằng lòng của một vài người?
- Một số cho rằng, tôi nói quá thì sẽ có người không ưa đâu. Tôi cho rằng, đã là đại biểu do dân bầu, thì phải làm đúng chức trách, làm hết trách nhiệm mà dân tin tưởng giao cho. Còn tất nhiên khi phát biểu, tôi sẽ thận trọng hơn để vừa đề đạt được nguyện vọng của dân, vừa giúp lãnh đạo các ban ngành của thành phố hiểu và chia sẻ, có tác động tích cực trong việc xây dựng Thủ đô ngày càng đẹp và phát triển. Đó cũng là một phần của sự: Sống cho tận cùng của đam mê.
- Chúc bà khỏe và tiếp tục cống hiến cho nền VHNT dân tộc. Trân trọng cảm ơn bà!
