Giữa nhịp sống hối hả của thời đại số, vẫn có những nghệ nhân lặng thầm, cần mẫn gìn giữ nét tinh hoa di sản văn hóa phi vật thể của cha ông. Nghệ nhân dân gian Vũ Thị Nhàn chính là một "kho tàng sống" đang ngày đêm miệt mài truyền lại sức sống cho làn điệu hát đúm hơn 500 năm tuổi của vùng đất Quảng Ninh.
Bà Vũ Thị Nhàn sinh năm 1951, hiện sinh sống tại phường Hiệp Hòa. Sinh ra và lớn lên tại vùng sông nước Quảng Yên, bà Nhàn dường như đã mang trong mình dòng máu say mê văn hóa dân gian từ thuở lọt lòng. Ký ức về những buổi chiều nghe ông bà hát đối đáp, hay những đêm lênh đênh trên thuyền cùng cha mẹ dưới ánh trăng đã trở thành một phần máu thịt của bà Nhàn.
Ngay từ bé, bà Nhàn đã hiểu được rằng hát đúm là loại hình dân ca đối đáp đặc trưng của vùng Hà Nam quê mình. Hát đúm không cần nhạc đệm, chỉ có một làn điệu duy nhất, nhưng lại đòi hỏi sự ứng biến linh hoạt và tâm hồn nhạy cảm. Chính những lời ca mộc mạc ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn bà Nhàn, để rồi suốt hàng chục năm qua, dù trên ruộng lúa, bờ đê, hay những sân khấu rực rỡ, tiếng hát của bà vẫn luôn đầy ắp tình tự và sự dung dị.
Chứng kiến những biến đổi của văn hóa hiện đại, khi lớp trẻ dần xa rời các giá trị truyền thống, bà Nhàn không khỏi xót xa. Năm 2003, bà trở thành một trong những thành viên đầu tiên của CLB Hát đúm Quảng Yên. Không quản ngại khó khăn, bà Nhàn lặn lội đi khắp các xóm làng để tìm gặp những bậc cao niên, ghi chép lại từng lời hát cổ, từng cách nhấn nhá, luyến láy để lưu giữ trọn vẹn hồn cốt của điệu hát đúm. Với bà Nhàn, mỗi câu hát được ghi lại là một mảnh linh hồn của quê hương được bảo tồn.
Tại CLB Hát đúm Quảng Yên, bà Vũ Thị Nhàn không chỉ là một giọng ca chính, mà còn là người thầy tâm huyết. Bà dành nhiều thời gian để nắn nót từng âm vực, chỉnh sửa tỉ mỉ từng câu chữ cho những người trẻ mới theo nghề. Cái khó nhất khi dạy hát đúm cho giới trẻ hiện nay là giúp họ quen với việc hát mộc (không nhạc đệm). Bà Nhàn tâm sự, bà không chỉ dạy kỹ thuật mà quan trọng hơn là truyền đi tình yêu và niềm tự hào về thanh âm dân tộc. Nhìn những gương mặt trẻ say sưa với điệu hát của quê hương, bà mới thấy tâm huyết của mình đã bắt đầu đơm hoa kết trái.
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Quyết, Chủ nhiệm CLB Hát đúm Quảng Yên, đánh giá: "Bà Nhàn là người say mê, trách nhiệm trong việc giữ gìn và truyền dạy nghệ thuật hát đúm, khiến các thành viên khác trong CLB học được nhiều điều thú vị. Việc vinh dự được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam không chỉ là sự động viên đối với cá nhân bà Nhàn, mà còn khích lệ toàn bộ các thành viên khác trong CLB nỗ lực hơn nữa để tiếp tục “giữ lửa” nghệ thuật hát đúm với một niềm đam mê cháy bỏng hơn".
Với những đóng góp to lớn trong việc giữ gìn và truyền dạy nghệ thuật hát đúm, cuối năm 2025 bà Nhàn đã được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam - phần thưởng cao quý cho hành trình hơn nửa thế kỷ gắn bó với văn hóa truyền thống của bà. Đối với nghệ nhân Vũ Thị Nhàn, danh hiệu được phong tặng không phải là đích đến cuối cùng. Niềm hạnh phúc lớn nhất của bà là được thấy làn điệu hát đúm vẫn vang lên bên bờ biển, trong các lễ hội dân gian địa phương và trong trái tim của những thế hệ nối tiếp. Bà vẫn sẽ tiếp tục "giữ lửa", để những câu hát đúm mượt mà tiếp tục ngân vang trên cánh đồng, dòng sông và cửa biển.
Ông Vũ Kim Tuyến, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian tỉnh, nhận định: "Những người như Nghệ nhân dân gian Vũ Thị Nhàn luôn thể hiện tinh thần say mê thực hành, sưu tầm và truyền dạy di sản phi vật thể hát đúm đặc sắc của quê hương Quảng Ninh, đóng góp tích cực vào việc xây dựng đời sống văn hóa tại khu dân cư. Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục rà soát, phát hiện và động viên những hạt nhân tích cực như nghệ nhân Vũ Thị Nhàn, động viên họ nỗ lực bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, đồng thời hướng dẫn các cá nhân, cùng các địa phương thực hiện quy trình lập hồ sơ, thẩm định và trình Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu".
