(Đồng chí Phạm Hồng Cẩm, Phó Giám đốc Sở VH&TT Quảng Ninh, trò chuyện với PV Báo Quảng Ninh).
Phạm Hồng Cẩm thuộc “típ” người làm công tác quản lý nhưng lại có chất nghệ sĩ trong mình. Anh đã đam mê cái gì thì theo đến cùng, say sưa đến cùng... Và chính vì mang trong mình cái “máu đam mê” ấy, mỗi khi trò chuyện hay trao đổi với ai về một đề tài chuyên môn mà mình tâm đắc, anh như dốc hết gan ruột của mình ra, sôi nổi và hào hứng, thường hơi ít thấy ở những cán bộ làm công tác quản lý nhà nước lâu năm...
Và vì thế, tôi không ngạc nhiên khi anh “lái” câu chuyện của tôi hỏi thăm về chuyến đi tham quan một số tỉnh, thành Trung Quốc mới rồi sang một đề tài hết sức nghiêm túc: Làm thế nào để “thổi hồn” cho các di tích vật thể mà chúng ta đang có?...
Anh nói:
- Anh bảotôi có cảm nhận gì sau chuyến đi tham quan Bắc Kinh- Hàng Châu - Tô Châu - Thượng Hải - Nam Ninh hồi đầu tháng 1-2007 vừa qua ư? Thực ra, đây là chuyến đi thứ hai của tôi sang bên đó (năm 2003 tôi cũng đã đi tuyến này rồi), nên cảm xúc không còn tươi mới, háo hức như lần đầu tiếp cận. Thế nhưng, bù lại, lần này tôi có thời gian để ý tới chiều sâu các giá trị văn hoá phi vật thể xem cách mà họ đã làm cho những di tích vật thể trở nên lung linh, huyền ảo hơn bởi những giá trị tinh thần như thế nào! Phải nói rằng, dù quan sát dưới con mắt rất khắt khe, cũng phải thừa nhận là người Trung Quốc rất tài trong việc kết hợp giữa văn hoá và du lịch, đặc biệt là việc “thổi hồn” vào các sự vật hiện hữu trong đời thường; từ đó làm giá trị ảo của sự vật tăng lên nhiêu lần so với giá trị thực của nó. Hay nói một cách nôm na là thế này, khách du lịch khi đến tham quan một vùng đất thì thường có ba nhu cầu; đó là được mắt thấy tay sờ và tai nghe về những điều mới lạ ở vùng đất đó. “Mắt thấy” và “tay sờ”thì rõ rồi; nhưng còn “tai nghe” (mà phải nghe về cái mà mình đang “mắt thấy”, “tay sờ”,tại nơi xuất xứ của nó cơ!) thì đôi khi ta lại chưa đánh giá đúng tác dụng của nó. Khoản này người Trung Quốc quả “điệu nghệ”... Hầu như không một di tích vật thể nào, dù là nhỏ như một cái chén uống trà, đến lớn như một hang động, hòn núi v.v. lại không được họ khai thác, làm cho huyền ảo lên bởi những giá trị tinh thần, mà thú thật, tôi cũng không dám chắc là độ chân thực trong đó chiếm bao nhiêu phần trăm! Nhưng họ cứ làm thôi! Đặc điểm của khách du lịch là muốn xem nhiều, nghe nhiều và ... mua nhiều. (Mà đôi khi, mua chỉ vì bị kích thích bởi trí tò mò, mua làm kỷ niệm cho vui thôi, nên lại càng ít vân vi về mặt giá cả!). Chẳng hạn, ở bãi biển Chu Hải (Quảng Tây), tôi thấy có một số người làm dịch vụ bán những mảnh vải đỏ và những chiếc hộp nho nhỏ xinh xinh. Hỏi thì được trả lời rằng, ở đây vẫn lưu truyền một phong tục là nếu ai viết tên mình + tên người thân yêu của mình lên một mảnh vải đỏ, cho vào chiếc hộp nhỏ, khoá lại, rồi ném xuống biển cùng với lời nguyện cầu gì đó thì trong tương lai sẽ đạt như ý! Anh xem, chỉ vậy thôi nhưng khách du lịch đến đây không ai không mua vải, mua hộp, mua khoá và thuê người viết (tất nhiên phải bằng chữ Hán) để... ném xuống biển! Rất nhiều những ví dụ đại loại như vậy! Và tôi nghĩ đây hoàn toàn không phải chỉ để kiếm tiền, nó còn là lòng tự hào về bản sắc văn hóa của người dân bản địa. Những câu chuyện, (có thể là tự hào về bản sắc văn hóa của người dân bản địa. Những câu chuyện, (có thể là đã được thêu dệt thêm) như vậy rõ ràng là đã tạo ấn tượng mạnh đối với du khách khi nhớ về vùng đất ấy...
+ Nói vậy phải chăng ở ta, cụ thể hơn là ở Quảng Ninh, chưa tạo ra được nét bản sắc văn hóa riêng, hay như cách nói của anh, là chưa “thổi hồn” được vào các vật thể...?
- Về một mức độ nào đó, nếu so sánh với họ, tôi nghĩ là chưa! Tôi chỉ xin nêu một ví dụ nhỏ thôi; đó là việc đặt tên cho các di tích văn hóa. Đừng coi thường cái tên gọi, nó cũng là một phần trong cái “hồn” của sự vật đấy. Tôi nhớ hồi năm 1994, khi đi khảo sát một số hang động ở khu vực Vũng Đục (TX Cẩm Phả), tôi thấy có hai hang động rất đẹp; một hang có khe hở tạo ra ba chùm ánh sáng chiếu vào rất huyền ảo; còn một hang lại giống hình con rồng đang cuộn mình trong mây... Tôi có hỏi nhưng chẳng ai biết tên gọi các hang động này là gì. Một ý nghĩ chợt đến và tôi đề nghị đặt tên là động Thiên Đăng và động Long Vân! Được biết tên gọi ấy cho đến nay vẫn tồn tại vàít nhiều đã để lại ấn tượng cho khách khi đến tham quan hang động ở khu vực này!
Nhân bàn chuyện đặt tên, lại nhớ đến ý kiến của giáo sư Vũ Khiêu về việc nên gọi rượu ba kích, một loại rượu đang được ưa chuộng ở Quảng Ninh, là “Thê lạc tửu” (ý kiến này đã được đề cập trong một bài báo đăng trên báo Quảng Ninh, số Tết Đinh Hợi mới phát hành). Tôi rất đồng tình với ý kiến giáo sư, bởi cái tên Thê lạc tửu rõ ràng là “có hồn” hơn nhiều so với Ba kích. Và biết đâu đấy, từ tên gọi rất gợi tò mò này, người ta sẽ còn “thêu dệt” thêm nữa về cái màu tím của rượu như là màu của tình yêu, của sự thuỷ chung v.v. chẳng hạn. Trí tưởng tượng của con người vốn rất phong phú mà! Cũng như vậy, theo tôi tại sao lại phải gọi theo “ngôn ngữ hành chính” một cách quá cứng nhắc là “Khi di tích lăng mộ nhà Trần” mà không gọi mọt cách “mềm”hơn, gợi cảm giác “cổ kính” hơn, như khu di tích “Bát vị Trần triều” chẳng hạn! Đó là mới chỉ nói về việc đặt tên, cho sự vật; còn bao nhiêu điều khác nữa cần làm để cho vật thể trở nên “có hồn”, để rồi từ đó tạo ra một thương hiệu, không phải là thương hiệu để đăng ký với Cục Bản quyền, mà là đăng ký với cuộc sống, với lịch sử... Chính những “thương hiệu” ấy là cơ sở để tạo ra nét độc đáo của bản sắc văn hóa một vùng đất.
+ Nhắc đến chuyện này lại nhớ cách đây, dễ cũng đã vài năm, trong một bài viết đăng trên báo Quảng Ninh, anh có đề cập một khái niệm nghe hơi lạ tai: “Thương hiệu hoa”... Giờ anh còn quan tâm đến vấn đề này nữa không?
- Có chứ! Nếu anh để ý sẽ thấy ở mỗi vùng đất, mà nói rộng hơn là mỗi tỉnh, thành phố, thậm chí là mỗi quốc gia, người ta đều chọn một loài hoa nào đó mang tính biểu tượng để khi nói đến vùng đất đó thì ai cũng nhớ ngay đến loài hoa đó; và ngược lại, nhắc đến loài hoa đó là lại nhớ đến vùng đất đó. ở cấp quốc gia thì có hoa hồng Bungari, tuylip Hà Lan, anh đào Nhật Bản v.v.. Ngay các tỉnh, thành phố trong nước ta cũng một số nơi đã có, như Hải Phòng với hoa phượng đỏ, Đà Lạt với hoa mimôra, Hà Nội với hoa sữa v.v. Còn Quảng Ninh thì sao, thực sự là chúng ta chưa có một “thương hiệu hoa” nào mang tính biểu trưng cả!
+ Vậy theo anh thì cần phải như thế nào?
- Muốn một loài hoa (hay loài cây) trở thành biểu trưng cho vùng đất, vai trò của các văn nghệ sĩ rất quan trọng. Anh xem, cây tre vốn gần gũi ngàn đời với dân tộc Việt, nhưng tôi nghĩ nếu không có Thép Mới với bài “Cây tre Việt Nam” nổi tiếng và không có bài thơ “Tre xanh” cũng rất nổi tiếng của Nguyễn Duy thì liệu thế giới có biết không? Hay như hoa phượng với Hải Phòng chẳng hạn. Tôi nghe nói thị trấn Quảng Yên từng có nhiều hoa phượng từ rất sớm, sớm hơn cả Hải Phòng, thế nhưng khi có bài hát “Thành phố hoa phượng đỏ” của Lương Vĩnh-Hải Như rồi thì làm sao hoa phượng Quảng Yên “đăng ký” được “thương hiệu” nữa... Vì thế, muốn có “thương hiệu”,không chỉ là thương hiệu hoa mà cả những giá trị văn hoá phi vật thể khác nữa, vấn đề quan trọng là nó phải được tôn vinh, được lan toả, đi vào lòng người; từ đó mới được xã hội chấp nhận... Điều này không thể làm được bằng biện pháp hành chính mà phải bằng văn học, nghệ thuật, trên các phương tiện thông tin đại chúng v.v.
Cuộc trò chuyện giữa chúng tôi càng lâu càng sôi nổi. Tôi đã hỏi Phạm Hồng Cẩm rất nhiều về những trăn trở của anh xung quanh việc làm thế nào để phát huy các giá trị văn hoá, cả văn hoá vật thể và phi vật thể, hiện có ở Quảng Ninh; làm thế nào để những nét văn hoá mang bản sắc riêng của vùng đất trở thành một sức mạnh trong hoạt động du lịch và ngược lại, làm thế nào để du lịch có thể “chắp cánh” cho những nét văn hoá riêng ấy bay cao, bay xa v.v...
Chia tay tôi, Phạm Hồng Cẩm còn nói:
- Nói thật với anh, trong rất nhiều bài viết của mình, tôi vẫn luôn nhắc đi, nhắc lại rằng: Du lịch là một hành vi văn hoá cao cấp của con người; nếu không vì muốn thưởng thức các giá trị văn hoá (kể cả vật thể và phi vật thể) thường người ta không đi du lịch. Văn hoá vừa là môi trường, vừa là tiềm năng, vừa là mục đích của hoạt động du lịch. Quảng Ninh lại là vùng đất giàu tiềm năng và truyền thống văn hoá... Vì thế tôi yêu lắm, quý lắm vùng đất này. Cứ nhìn người Trung Quốc họ làm văn hoá - du lịch mà thèm! Cũng là cái cây, ngọn cỏ bình thường nhưng nếu nó được con người “thổi hồn”vào thì sẽ trở nên vô giá! Bây giờ điều đó có thể là mới nhưng 50 năm sau sẽ là cũ và 100 năm nữa thì đã thành chuyện cổ tích rồi đấy!!
...
