Phát triển du lịch Hạ Long: Bao giờ xứng tầm Quốc tế?

Từ ngày 24 đến ngày 26-7 vừa qua, Tổng cục Du lịch đã tổ chức Hội nghị Quản lý và phát triển du lịch biển đảo Việt Nam tại tỉnh Bình Thuận với sự tham gia của 29 tỉnh, thành trên cả nước. Tại Hội nghị, một chuyên gia của Hiệp hội Du lịch Châu Á Thái Bình Dương cho rằng, Việt Nam sẽ không có những bãi biển quy mô mang tầm quốc tế nếu tình trạng mạnh ai lấy làm du lịch, manh mún như hiện nay. TP Hạ Long, nơi được coi là khu du lịch biển đảo cao cấp của tỉnh cũng không tránh khỏi tình trạng này.

Hiện trạng khai thác du lịch

Để thực hiện mục tiêu đến năm 2010 tỉnh Quảng Ninh đón được 6,8 triệu lượt khách và tăng gấp 1,5 lần vào năm 2020, trọng điểm phát triển du lịch được xác định gồm 5 cụm du lịch chính: Cụm du lịch Hạ Long, cụm du lịch Vân Đồn (Bái Tử Long), cụm du lịch Móng Cái - Trà Cổ, cụm Uông Bí, Đông Triều, Yên Hưng và cụm du lịch Cô Tô. Trong đó cụm du lịch Hạ Long đóng vai trò trung tâm hạt nhân của tỉnh.

So với các trung tâm du lịch biển khác trên phạm vi toàn quốc thì Hạ Long là nơi hội tụ được nhiều tài nguyên du lịch nổi trội. Ngoài thế mạnh độc tôn của Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long với các giá trị thẩm mỹ và địa chất mang tính toàn cầu, Hạ Long còn là vùng đất có lịch sử phát triển lâu đời với dấu ấn rõ nét của nền văn hoá Hạ Long; nơi tập trung nhiều hệ sinh thái biển nhiệt đới điển hình với tính đa dạng sinh học cao

Tuy có nhiều tiềm năng du lịch như vậy, nhưng hiện tại du lịch của Hạ Long vẫn chưa khai thác được là bao. Các loại hình du lịch chủ yếu là các tuyến tham quan Vịnh với nội dung và hình thức nghèo nàn, đơn điệu, chưa tôn vinh được các giá trị đặc biệt của di sản. Việc tổ chức tuyến tham quan đảo kém phong phú. Các tuyến tham quan trên cao và các tuyến tham quan dưới mặt biển còn chưa được đầu tư. Các giá trị thẩm mỹ của vùng cảnh quan đảo đá, khu sinh thái, văn hóa chưa được khai thác triệt để.

Nếu phân tích và đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên trên diện rộng, bao gồm toàn bộ dải không gian lãnh thổ ven bờ Đông Bắc, ta sẽ nhận thấy sự phát triển du lịch đang bị quá tải ở khu vực Hạ Long - Bãi Cháy và Đồ Sơn - Cát Bà. Việc khai thác tràn lan, manh mún và thiếu kiểm soát của các hoạt động và công trình dịch vụ du lịch đã tạo ra qui mô và mật độ xây dựng quá lớn ở khu vực Bãi Cháy-Hùng Thắng-Tuần Châu, gây sức ép lớn đến môi trường sinh thái tại khu vực này.

Các khách sạn 4 sao xen lẫn với khách sạn mini, nhà nghỉ, nhà trọ. Đây là hậu quả của việc xem nhẹ quy hoạch và quản lý quy hoạch trong thời gian dài. Loại hình nhà nghỉ, khách sạn mini tập trung chủ yếu ở khu vực ven biển từ bến phà Bãi Cháy cũ đến Vườn Đào, chiếm tỷ lệ lớn trong cơ cấu buồng phòng của Hạ Long và hầu như không kiểm soát được chất lượng. Loại hình nhà nghỉ này phát triển rất nhanh trong bối cảnh của cơ chế thị trường và đã đáp ứng được nhu cầu của số đông khách du lịch nội địa và khách du lịch nước ngoài có khả năng chi trả thấp. Đặc điểm của loại hình lưu trú này là phát triển manh mún, với mật độ xây dựng rất dày, công năng hạn chế và không quan tâm nhiều đến chất lượng thẩm mỹ cũng như quy hoạch. Loại hình này đạt công suất sử dụng cao vào mùa cao điểm nhưng dư thừa vào mùa vắng khách. Do phát triển không có chiến lược và sự kiểm soát của quy hoạch nên hệ thống cơ sở vật chất cũng như cơ sở hạ tầng trong khu vực này rất kém, gây ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường của Hạ Long. Về loại hình khách sạn thì Hạ Long chưa có khách sạn 5 sao, khách sạn 4 sao có số phòng chiếm tỷ lệ chưa nhiều. Các khách sạn ở Hạ Long được xây dựng và phát triển trong nhiều bối cảnh kinh tế - xã hội khác nhau nên cũng hầu như không được kiểm soát bằng quy hoạch. Phần lớn các khách sạn thiếu hệ thống khuôn viên, thiếu cơ sở vui chơi giải  trí – thể thao, thiếu các dịch vụ bổ sung phục vụ khách du lịch và thiếu quỹ đất dự trữ, nên chưa đáp ứng được yêu cầu đa dạng của khách du lịch và rất khó cho việc mở rộng, nâng cấp khách sạn sau này. Kiến trúc khách sạn được thiết kế theo rất nhiều phong cách lai tạp ở nhiều vùng miền khác nhau nên diện mạo cảnh quan kiến trúc không có tiêng nói đồng nhất và không thể hiện được các đặc thù thiên nhiên, văn hóa Hạ Long. Nếu nhìn bức tranh tổng thể từ phía biển vào thì TP Hạ Long chưa taọ được một hình thái riêng biệt. Đường viền đô thị không theo một quy luật, nhịp điệu nào phù hợp với đường viền dãy núi phía sau. Các góc nhìn đẹp ra phía Vịnh bị che khuất rất nhiều bởi các công trình lớn.

Các khu vui chơi giải trí (VCGT) trên địa bàn TP còn rất thiếu, đơn điệu, quy mô nhỏ, phân tán, không đáp ứng được yêu cầu cho việc phát triển du lịch của TP. Đặc biệt là các loại hình VCGT hầu như chưa khai thác được tính chất đặc trưng , riêng có của tài nguyên du lịch Hạ Long. Trong thời gian gần đây, trên địa bàn TP đã được đầu tư một số dịch vụ mới như Công viên Quốc tế Hoàng Gia, Khu vui chơi có thưởng dành cho người nước ngoài Hoàng Gia, Công viên nhạc nước Tuần Châu... Các loại hình này tuy đã đáp ứng được phần nào nhu cầu VCGT của thị trường khách nội địa nhưng vẫn chưa thu hút được khách nước ngoài. Nguyên nhân là do việc điều tra tìm hiểu nhu cầu của thị trường khách nước ngoài chưa được đầu tư nghiên cứu kỹ lưỡng. Ông D. James, một du khách người Mỹ mới đến Hạ Long cho biết: “Khi đến Hạ Long, chúng tôi không quan tâm nhiều lắm tới những khu VCGT, hay những công trình hiện đại mà ở nước tôi cũng có, thậm chí có từ cách đây nhiều năm. Chúng tôi chỉ quan tâm trước tiên là vẻ đẹp tự nhiên của Vịnh Hạ Long, sau đó là văn hóa (trong đó có văn hóa giải trí) chính gốc của người bản địa”...

Bài toán cần lời giải đáp

Tổng kết hiện trạng khai thác cảnh quan du lịch ở Hạ Long cho thấy có nhiều dấu hiệu của sự phát triển thiếu bền vững. Nguyên nhân chính là do nhu cầu phát triển du lịch đảo tăng nhanh, tạo ra sức ép lớn đối với cảnh quan, môi trường biển đảo; Việc khai thác tập trung qua nhiều đối với các đảo gần bờ đã gây ra các hiện tượng quá ngưỡng chịu tải môi trường. Điều kiện kinh tế - kỹ thuật còn hạn chế cũng là nguyên nhân dẫn đến hình thức đầu tư đơn lẻ ở quy mô nhỏ, làm ảnh hưởng nhiều đến vẻ đẹp cảnh quan tổng thể; Quan điểm và trình độ thẩm mỹ của các nhà đầu tư còn hạn chế đã dẫn đến các hiện tượng “đô thị hóa cảnh quan đảo”, hiện tượng “lai căng”...Cũng do hạn chế về thẩm mỹ nên việc tổ chức các tuyến tham quan đảo còn nhiều bất cập. Các tuyến tham quan hiện có vẫn chưa phù hợp với việc cảm thụ các giá trị thẩm mỹ đặc trưng của cảnh quan đảo ven bờ; Tốc độ khai thác cảnh quan quá nhanh trong khi khả năng quản lý khai thác còn chưa đủ mạnh.

Hơn bao giờ hết, vùng du lịch Hạ Long cần được triển khai quy hoạch cảnh quan từ tổng thể đến chi tiết với cách nhìn hệ thống trên diện rộng để đưa ra các định hướng khai thác phù hợp. Định hướng này cần được xét dưới đầy đủ các khía cạnh: Công năng, thẩm mỹ, môi trường, kinh tế - kỹ thuật. Cuối cùng là bài toán xây dựng cơ chế, chính sách quản lý thông qua các tiêu chí cụ thể mang tính khoa học để quản lý và phát triển cảnh quan.

“Hạ Long là một cô gái đẹp nhưng khá dễ dãi”. Đó là cách ví von của một chuyên gia thuộc Tổng cục Du lịch khi phát biểu trong một cuộc hội thảo du lịch tại TP Hạ Long. Đã đến lúc nhìn lại thực trạng này để du lịch biển đảo Hạ Long nói riêng và Quảng Ninh nói chung xứng tầm với tiềm năng mà không phải địa phương nào cũng có được.