Các khu bảo tồn thiên nhiên được coi là “kho báu” của quốc gia, là nơi lưu giữ và bảo vệ đa dạng sinh học, phòng hộ, bảo vệ môi trường, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.
Đến nay, cả nước có 128 khu bảo tồn thiên nhiên, trong đó có 30 Vườn quốc gia. Và Quảng Ninh may mắn có được 2 khu bảo tồn thiên nhiên là Vườn quốc gia Bái Tử Long và Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng.
Hang luồn Cái Đé (Vườn quốc gia Bái Tử Long) sẽ trở thành điểm du lịch hấp dẫn trong tương lai.
Du lịch sinh thái đi đôi với bảo tồn
Quảng Ninh hiện có 2 khu bảo tồn thiên nhiên lớn đó là Vườn quốc gia Bái Tử Long (huyện Vân Đồn) và Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng (huyện Hoành Bồ).
Vườn quốc gia Bái Tử Long (VQGBTL) có diện tích 15.783ha, trong đó diện tích biển 9.658ha, diện tích các đảo 6.125ha, ranh giới liên quan đến khu vực 5 xã Hạ Long, Vạn Yên, Minh Châu, Bản Sen, Quan Lạn, dân số cả vùng lõi và vùng đệm là 24.141 người. Nếu từ năm 2007 trở về trước, các khu vực như bãi biển Chương Nẹp, rừng trầm Minh Châu thuộc quyền quản lý của VQGBTL được coi là “bất khả xâm phạm”, thì từ năm 2008 đến nay, nơi đây đã được mở mang và trở thành điểm du lịch sinh thái rất ấn tượng. Ngày nay rừng trâm Minh Châu, và bãi biển Chương Nẹp đã trở thành những điểm du lịch hấp dẫn thu hút khách du lịch đến với Minh Châu với vẻ độc đáo tự nhiên. Xã Minh Châu hiện có 12 khách sạn, nhà nghỉ với tổng số 150 phòng phục vụ du khách. Năm 2010, Minh Châu đã đón trên 1 vạn lượt khách du lịch. Du lịch đã góp phần tạo công ăn việc làm cho hàng nghìn người dân trong xã cũng như địa phương khác đến Minh Châu mở dịch vụ bằng các nghề kinh doanh khách sạn, nhà nghỉ, mở nhà hàng, chạy xe lam, bán hàng...
Cùng với Minh Châu, xã Hạ Long, Quan Lạn cũng trở thành những điểm du lịch sinh thái hấp dẫn du khách. Chính nhờ việc khai thác du lịch từ VQGBTL mà người dân nơi đây có ý thức hơn trong việc bảo tồn thiên nhiên. Theo ông Phạm Tuấn Hùng, nguyên Giám đốc VQGBTL, đa số các vụ bắt được lâm tặc vào phá rừng đều do người dân phát hiện và báo lại với các cán bộ của Vườn quốc gia. Ông Phạm Xuân Phương, cán bộ phụ trách bảo tồn rùa biển VQGBTL cho biết: Trong vài năm gần đây, VQGBTL đã cứu hộ vài chục rùa biển/năm, nhưng từ 80-90% số lần cứu hộ đều do người dân địa phương phát hiện và tự cứu hộ, hoặc báo cho cán bộ quản lý Vườn để cứu hộ.
Tiềm năng chưa được khai thác hiệu quả
Trong quá trình hoạt động các khu bảo tồn thiên nhiên đang gặp phải những thách thức và áp lực rất lớn từ các hoạt động phát triển như: Việc xây dựng các tuyến đường giao thông, áp lực từ cộng đồng địa phương... Đã có rất nhiều giải pháp được đưa ra nhằm đảm bảo được mục tiêu phát triển và hỗ trợ cho các hoạt động bảo tồn. Trong đó, du lịch sinh thái luôn được coi là một giải pháp hữu hiệu không những góp phần tạo công ăn việc làm, hỗ trợ phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương mà còn hỗ trợ rất tốt cho công tác bảo tồn. Tuy nhiên, hiện nay Quảng Ninh vẫn chưa phát huy được tiềm năng này một cách hiệu quả.
Mặc dù VQGBTL đã bước đầu khai thác được các điểm du lịch sinh thái như Minh Châu, Quan Lạn, Bãi Dài... nhưng nhiều địa điểm hấp dẫn khác như đảo Ba Mùn, hang luồn Cái Đé vẫn chỉ được đánh giá ở dạng tiềm năng. Còn Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng vẫn chưa khai thác được lĩnh vực này. Với diện tích 17.792ha, trong đó có 14.432ha bảo vệ nghiêm ngặt, 3.325ha phục hồi sinh thái, Khu bảo tồn chưa triển khai phát triển kinh tế ngoài công tác bảo vệ rừng. Điều này đã phần nào khó khăn cho 139 hộ dân là người dân tộc thiểu số sống ở vùng lõi từ trước khi Khu bảo tồn được thành lập. Ông Trần Đức Nhuận, Phó Giám đốc Khu bảo tồn cho biết: Ngày 24-12-2010, Nghị định số 117/NĐ-CP của Chính phủ về tổ chức quản lý hệ thống rừng đặc dụng đã cho phép các Ban Quản lý các khu rừng đặc dụng được tổ chức các hoạt động kinh doanh du lịch sinh thái ở khu vực theo đúng các quy hoạch và các quy định được duyệt. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn chưa khai thác được Khu bảo tồn theo hướng này. Trên thực tế, ở khu vực xã Đồng Lâm của Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng có thác Khe Rìa rất đẹp. Nơi đây dẫu là mùa hè khí hậu mát mẻ giống như mùa thu, buổi sáng sương mù giăng giăng nom rất giống cảnh ở Sa Pa, thích hợp với việc phát triển du lịch sinh thái. Ông Ngô Quang Tuân, Giám đốc Khu bảo tồn cho biết: “Chúng tôi đã nhận được nhiều dự án xin đầu tư phát triển du lịch ở một vài điểm được phép theo Nghị định 117/NĐ-CP của Chính phủ và được lãnh đạo huyện Hoành Bồ cũng rất tán thành, nhưng các dự án vẫn còn đang chờ phê duyệt”.
Hy vọng trong tương lai, các Khu bảo tồn thiên nhiên của Quảng Ninh sẽ có thể khai thác tiềm năng du lịch sinh thái một cách bền vững. Đó cũng là cách để phát triển kinh tế đi đôi với bảo tồn đầy hiệu quả mà nhiều Khu bảo tồn như Cúc Phương, Nam Hải Vân, Kẻ Gỗ... đang triển khai.
Rất nhiều giải pháp được đưa ra nhằm đảm bảo được mục tiêu phát triển và hỗ trợ cho các hoạt động bảo tồn. Trong đó, du lịch sinh thái luôn được coi là một giải pháp hữu hiệu không những góp phần tạo công ăn việc làm, hỗ trợ phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương mà còn hỗ trợ rất tốt cho công tác bảo tồn.