Ngày 19/10/2007, Nhiệm vụ bất đắc dĩ (tên gốc Shoot' Em Up) đã chính thức khởi chiếu tại VN. Đây cũng là bộ phim đầu tiên mà Cục điện ảnh yêu cầu nhà nhập khẩu giới hạn độ tuổi khán giả, cụ thể là cấm trẻ em dưới 16 tuổi vì trong phim có nhiều cảnh bạo lực không thích hợp với độ tuổi này. Phim phải dán nhãn phân loại, chuyện cũ mèm ở nước ngoài nhưng vẫn "mới toanh" ở ta!
Nếu phim Việt đã được dán nhãn phân loại, sẽ không có những diễn đàn ì xèo đòi đổi tên Chuông reo là bắn thành “Chuông reo là... cởi”, không có những cảnh kinh dị bị Hội đồng duyệt bắt cắt gọt trong phim Mười, không có 10 phút nhảy nhót hấp dẫn ở vũ trường, động ma túy bị "sổ toẹt" trong Vũ điệu tử thần. Và Cục điện ảnh sẽ không phải ban hành một văn bản mang số 308 ĐA/PĐB nhắc nhở các đơn vị nhập khẩu nên hạn chế tối đa phim ma, phim kinh dị... Và nếu phim được phân loại về mức độ tác động với trẻ em với lời cảnh báo in ngay trên bìa đĩa, sẽ không có những bậc phụ huynh "tá hỏa" khi rước về cho bé yêu cả mớ "thuốc độc" như Team America, Giải cứu con voi... hay mấy loại phim hoạt hình dành cho người lớn như Hentai, Ecchi, Yaoi (đồng tính nam), Yuri (đồng tính nữ). Dán nhãn phim đã xuất hiện ở Mỹ từ gần bốn thập kỷ trước. Còn Việt Nam, giờ mới manh nha và ngay từ bước đầu tiên đã nảy sinh khá nhiều điều "không thể".
"Bất khả thi" từ Hội đồng thẩm định
Luật điện ảnh vừa chính thức đi vào cuộc sống từ cuối năm 2006. Trong chương 5, điều 30, mục 2 Luật điện ảnh ghi rõ: "Hội đồng thẩm định phim có trách nhiệm thẩm định để tư vấn cho người đứng đầu cơ quan quyết định thành lập Hội đồng thẩm định về việc phổ biến phim, và phân loại phim để phổ biến theo lứa tuổi". Theo Cục trưởng Cục điện ảnh Lại Văn Sinh, "phim nào có những yếu tố nhạy cảm như tình dục, bạo lực thì mới phân loại, và không phải phim nào cũng phân theo độ tuổi. Phim Việt chỉ chia thành 2 độ tuổi, trên và dưới 16 tuổi. Và có những phim chỉ được chiếu trong phạm vi hẹp, có tính chất nghiên cứu".
Ở nước ta, Hội đồng thẩm định phim có vai trò và trách nhiệm như một "người gác cửa" về nội dung cho tác phẩm. Bỏ tiền làm phim là chơi một canh bạc lớn, với xác suất 5 ăn 5 thua. Những nhà sản xuất phim tư nhân, trong quá trình đầu tư sản xuất, đang phải đối mặt với hàng loạt áp lực trái chiều. Phim lạ, hấp dẫn, đề tài "nóng" mới đủ lực hút khách tới rạp. Mà hấp dẫn thì công thức đã được cả tây lẫn ta đúc kết là bạo lực + tình dục. Muốn ăn khách, phim phải hội đủ cả hai yếu tố này. Nhìn những phim "bom tấn" luôn làm bùng nổ hệ thống rạp chiếu toàn thế giới thì biết.
Nhưng muốn được quyền ra rạp, để từ đó hút khách, phim phải qua được cái barie đầu tiên - Hội đồng duyệt. Vì là người gác cửa, mang trên vai trọng trách lớn lao, họ luôn phải cân nhắc rất kỹ trong việc cấp phép phổ biến cho những tác phẩm điện ảnh có khai thác hai thứ này. Vậy là tuy không tham gia duyệt từ khâu kịch bản, nhưng phim tư nhân muốn ra rạp thì người làm phim đã phải biết tự kiểm duyệt trước chính mình.
Bạo lực tới đâu là vừa, theo hướng nào thì rơi vào phản cảm? Tình dục khai thác thế nào là chấp nhận được, sexy, hở hang tới đâu thì được phép? Không thể đưa ra quy định rõ ràng, nên mọi chi tiết đều chỉ trông vào sự cảm nhận thiên về cảm tính của các thành viên trong Hội đồng. Thế nên mới có tình trạng báo giới cứ đổi chiều, hết khen Hội đồng dũng cảm cho Gái nhảy, Sống trong sợ hãi... "nguyên vẹn hình hài" xuất xưởng lại quay ra chê họ thoáng quá đà khi cấp phép dễ dàng cho Chuông reo là bắn, Đẻ mướn... mà không cắt cúp những cảnh quá nóng.
Bất khả thi từ chính khán giả và đơn vị phát hành
Một cảnh quay của Suối oan hồn.
Hệ thống rạp chiếu bóng, cũng như hệ thống phân phối băng đĩa gia đình ở nước ngoài, đặc biệt là ở châu Âu và Mỹ hoạt động rất nghiêm túc. Phim dán nhãn nào sẽ hạn chế chính đối tượng khán giả trẻ mà CRA muốn bảo vệ. Mọi cá nhân vi phạm, do bộ máy kiểm tra giám sát vô cùng hiệu quả phát hiện, sẽ bị xử phạt bằng những điều luật rất cụ thể, với mức xử phạt thường rất nặng.
Còn ở VN? Khi khán giả bỏ tiền mua vé xem phim nội dừng lại ở con số vô cùng khiêm tốn, kinh doanh phim ảnh chỉ trông đợi vào mỗi mấy ngày Tết cổ truyền thì sẽ ra sao nếu khán giả trẻ - đối tượng chiếm thị phần cao nhất - phải lăm lăm giấy tờ chứng minh tuổi thực của mình khi chen chúc xếp hàng mua vé tại quầy? Cái số vô cùng ít ỏi ấy, khéo lại tiếp tục vơi đi quá nửa.
Có một tâm lý khá đặc trưng của người Việt, cứ tác phẩm nghệ thuật "có vấn đề", bị truyền tai "nghe nói cấm đấy" chắc chắn sẽ "ăn". Nếu phim cấm người xem dưới 17 tuổi, dám chắc 99% háo hức tới rạp sẽ là U17. Và loại phim gắn nhãn G chắc chắn chẳng mấy nguời chịu móc hầu bao thưởng thức, "chờ TV phát sóng rồi xem cũng đâu có muộn"!
Đó là chưa nói tới các rạp chiếu. Là đơn vị hạch toán kinh doanh, có nơi nào "ấm đầu" đến mức khán giả trẻ ùn ùn đổ tới mà cứ lăm lăm đòi xuất trình CMTND mới chịu bán vé? Lời hay lỗ của cả doanh nghiệp phụ thuộc vào Thượng đế, dại gì lại gạt những vị khách quý giá "vốn bị cấm" ra ngoài rìa? Trên dưới 16 tuổi, như Cục trưởng dự định, rất khó phân định. Và nếu có vi phạm, cũng đã làm gì có chế tài xử phạt!
Người kinh doanh băng đĩa thì còn "thoáng" nữa. "Đang có đĩa này hot lắm, nhiều cảnh nóng bỏng, hấp dẫn vô cùng. Mua nhanh, số lượng có hạn". 25.000đ/đĩa Giải cứu con voi, đấu súng kinh hồn, tình dục trần trụi, lời thoại thô lậu đã trở thành đối tượng săn lùng nhiều tháng của teen Hà thành. Thậm chí chợ Trời còn cháy hàng, hẹn vài ngày mới mua được đĩa.
Cung luôn chạy sau cầu, và trẻ em cứ mặc nhiên "uống thuốc độc". Bị bắt vì bán băng đĩa ngoài luồng ư, cùng lắm cũng chỉ bị tịch thu, hoặc xử phạt hành chính. Chẳng nhằm nhò gì so với siêu lợi nhuận thu được từ chúng. Và cứ đặt giả thiết với sự lỏng lẻo trong quản lý, lơi lỏng trong chế tài xử phạt ấy, phim được dán nhãn phân loại khán giả lại trở thành công cụ quảng cáo đắc lực giúp mặt hàng bán chạy hơn tôm tươi mà thôi!
Nói như Jack Valenti, cha đẻ của hệ thống phân loại phim theo chữ cái, vừa qua đời cách đây không lâu thì "các đạo diễn, hãng phim đều có quyền sản xuất những tác phẩm theo ý muốn. Hệ thống phân loại sẽ báo trước nội dung để người xem quyết định. Và họ, có quyền thưởng thức nó, hoặc không".
Cấm rồi vẫn cắt?
Mới có một công văn nhắc nhở hạn chế sản xuất thể loại phim kinh dị, phim Mười đã chịu cảnh thất thế trên sân nhà, khi phát hành sau thị trường Hàn Quốc tới nửa năm và chưa ra mắt mà băng đĩa lậu đã tràn ngập khắp hang cùng ngõ hẻm. Và dự án hoành tráng 100 tập phim ma Chuyện lúc nửa đêm của Hãng phim Chánh Phương, sau một thời gian dậy sóng trên mặt báo, giờ ông giám đốc xem ra cũng đã "chùn tay", với lời tâm sự "tôi bắt đầu thấy sợ". Xem ra với tình hình điện ảnh Việt Nam, phân loại phim dường như lại trở thành con dao hai lưỡi. Và để có thể chuẩn hóa, và vận hành nhịp nhàng như với các cường quốc điện ảnh lớn - viễn cảnh tươi sáng ấy xem ra còn ở thời tương lai xa.
Trở lại với bộ phim Shoot Em' Up đã đề cập ở trên, các fan điện ảnh đang rất bực bội khi bản phim chiếu rạp tại VN, tuy đã hạn chế khán giả dưới 16 tuổi, nhưng vẫn còn tiếp tục bị cắt tới 16 phút (từ 86 phút xuống còn 70 phút). Đã phân loại thì sao lại còn cắt? Chẳng nhẽ Hội đồng duyệt sau khi dán nhãn vẫn sợ lọt lưới một số khán giả "nhí" nên phải tiếp tục vung lưỡi kéo kiểm duyệt cho chắc ăn?
Sau Shoot Em 'Up, Mười - phim kinh dị do Phước Sang Film và Billy Picture Hàn Quốc) hợp tác sản xuất, ra rạp vào tháng 12 cũng sẽ gắn nhãn cấm khán giả dưới 16 tuổi. Và công chúng đang chờ xem, Mười có được giữ nguyên, hay tiếp tục bị cắt gọt?
Bởi đĩa lậu đã tràn ngập thị trường từ vài tháng trước, bỏ tiền mua vé xem bản phim nhựa không đầy đủ, khéo lại bị cho là... dở hơi!
