Câu hỏi vẻ như ngược đời này lại mang ý nghĩa tôn vinh về một nền điện ảnh của thời xưa tuy phát triển trong giai đoạn đầy khó khăn nhưng lại có nhiều tác phẩm mang giá trị nghệ thuật để đời. Vậy sự phát triển của phim Việt thời công nghệ cao thì sao, có phải các nhà làm phim thời nay chỉ có thể làm được những bộ phim mang tính "ăn xổi", xem rồi quên ngay mà không để lại ấn tượng gì trong lòng công chúng?
Mang theo tâm tư về sự phát triển của nền điện ảnh nước nhà, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện cùng đạo diễn Trần Vịnh - người đã từng chứng kiến những bước thăng trầm của điện ảnh Việt Nam, gắn bó với nhiều bộ phim về đề tài chiến tranh cách mạng...
Cuộc trò chuyện của hai thế hệ khác nhau nhưng ông vẫn tỏ ra sôi nổi, thẳng thắn và cũng rất công bằng, chứng tỏ trong ông vẫn còn đau đáu một niềm đam mê nghệ thuật...
Phải có đam mê thực sự
- Thưa đạo diễn Trần Vịnh, ở bất kỳ lĩnh vực cuộc sống nào, người làm nghề cũng phải có cái tâm. Trong lĩnh vực điện ảnh, điều này được thể hiện như thế nào?
- Phải nói rằng, ngày trước người viết phim xuất phát từ cái tâm của mình ngay từ kịch bản. Ví dụ như phim "Đường về quê mẹ" nói đến sự vật lộn của anh chiến sĩ chịu đựng gian khổ để chiến đâu, để có thể trở về quê gặp mẹ. Hay phim "Cánh đồng hoang" là khát vọng viết về cuộc chiến tranh giữa một bên sở hữu những loại vũ khí hiện đại, một quốc gia giàu có với một bên chỉ có những phương tiện thô sơ nhưng bằng ý chí con người giành để giành lại độc lập. Cho nên ngay từ khâu kịch bản, từ người viết đến diễn viên phải "ngấm" được kịch bản đó vào trong tâm trí mình. Cả đạo diễn và người viết kịch bản không chạy theo đồng tiền, không quan tâm viết xong được bao nhiêu tiền mà chỉ có khát vọng sáng tạo với chất lượng nghệ thuật cao. Còn diễn viên lúc nào cũng đau đáu với nhân vật, với phim.
- Nhưng muốn làm tốt công việc trong lĩnh vực điện ảnh chỉ có cái Tâm thôi chưa đủ?
- Đúng vậy, ngoài cái tâm phải nói đến một điều rất quan trọng là trình độ của diễn viên. Thời xưa việc chọn người vào học ở trường nghệ thuật cũng rất kỹ càng. Ví dụ 3000 người đi tuyển vào trường Nghệ thuật quân đội học kịch thời tôi mới lấy được có 12 học sinh. Con số này đến khi ra trường chỉ còn lại 6 người và cuối cùng theo được nghề chỉ còn có mình tôi. Diễn viên ngày xưa tuyển vào phải có năng khiếu, từ hình thể, khuôn mặt cho đến học hành, nên họ có trình độ thực sự. Trước khi nhận vai, họ phải đi thực tế. Người diễn viên nhận vai phải với tinh thần trách nhiệm cao, trân trọng những gì mình đang làm, lăn xả vào công việc hết mình để cống hiến cho nghệ thuật. Còn bây giờ thì...đóng tiền mà học, chưa kể cái chuyện...có chịu học hay không.
Diễn viên thì hầu hết họ lấy ở ngoài đời. Đành rằng cũng có những diễn viên chưa được đào tạo bài bản vẫn đóng phim tốt như Thuý An chẳng hạn, từ một cô bán nước mía, "qua tay" đạo diễn Hồng Sến trở thành một diễn viên. Nhưng để trở thành một người có thể đóng góp cho xã hội trên phương diện nghệ thuật thì năng khiếu chỉ là một phần nhỏ. Còn toàn bộ là sự học, sự trau dồi và hơn hết phải lao tâm khổ tứ với những gì mình theo đuổi. Đã là diễn viên khi nhận vai thì phải thuộc và hiểu từng lời thoại. Thế nhưng thực tế bây giờ tôi rất buồn khi có những diễn viên không cần học lời, không thuộc lời, không đọc kịch bản, như vậy làm sao có thể nhập vai và sáng tạo được.
Đừng đánh đố khán giả
- Nhiều người cho rằng, muốn có phim hay thì phải có kịch bản hay. Thế nhưng, việc tìm được một kịch bản hay không phải dễ?
- Đúng là để có được kịch bản hay không đơn giản chút nào. Tuy nhiên nói khó không có nghĩa là chúng ta không có hay không thể làm được. Để có kịch bản hay nhất định người viết phải có thực tế, không thể ngồi trong chăn mà ra kịch bản hay được. Hồi xưa tác giả viết kịch bản được là họ biết đắm mình trong cuộc sống, họ biết cần phải làm cái gì. Đạo diễn nhìn thấy kịch bản như thế, sống chết với nó liền. Còn diễn viên nhận được một vai thấy hay, tốt, tất sẽ tìm hiểu cuộc sống rồi diễn nên để lại những tác phẩm để đời là vậy. Chưa kể diễn viên đóng đến qúa tải, và nhiều đạo diễn qúa dễ dãi, chọn nhân vật theo khuôn hình sẵn. Do đó nếu cùng một thời điểm nếu khán giả bật một số kênh lên, có khi 4-5 phim chỉ gặp một ông công an. Bởi vì khi viết chưa tạo ra được một tính cách riêng biệt, khi diễn cũng chung chung, đạo diễn lại dựa vào khả năng tự nhiên của diễn viên, thế thì làm sao có phim hay.
|
- Theo ông, để tạo được dấu ấn riêng, một tính cách riêng biệt, người diễn viên cần phải làm thế nào?
- Quan niệm của tôi, nếu đóng là bộ đội thì trong 10 phim, các vai bộ đội phải khác nhau cả mười, chứ không thể lặp lại được. Nếu lặp lại bản thân thì chỉ cần làm 1 phim thôi. Cho nên phim không đa dạng, chưa kể nhiều nhân vật qúa quen mặt, quen cả tính cách, quen cả ngoại hình, quen cả lời thoại nữa thì sẽ nhàm. Cái khó là bây giờ người ta ít đầu tư công sức, qúa chạy theo số lượng, chạy theo kinh tế, nên không có tác phẩm hay. Cứ như thế thì không riêng gì tôi, anh mà nhiều người xem phim bây giờ cũng sẽ phải thốt lên rằng: Bao giờ cho đến ngày xưa?
- Vậy để có được một bộ phim hay theo ông phải có những yếu tố nào?
Để có phim hay, phim để đời, trước hết phải có kịch bản phải tốt. Kịch bản phim truyện là phải có chuyện. Con người phải có số phận, phải có nhân vật, nhân vật phải được phát triển, có va chạm, có mâu thuẫn. Người làm phim, đạo diễn phải cùng với diễn viên kể 1 câu chuyện rất mạch lạc để cho người xem chiêm nghiệm được những ý mình muốn chuyển tải. Người quay phim cũng phải chắt lọc, hiểu và đồng cảm với đạo diễn để thổi hồn vào phim bằng hình ảnh sáng tạo của mình. Nghề đạo diễn chính là cùng diễn viên kể lại câu chuyện. Hãy kể hấp dẫn để cho người ta hiểu được chứ đừng đánh đố khán giả.
Có tiền sẽ có phim hay?
- Người ta thường đổ lỗi cho việc không có những phim hay là gì không có...kinh phí tốt. Thực hư của vấn đề này thế nào thưa ông?
- Tiền phải vào phim thì phim mới hay được. Hiện nay có thực tế, những tổ chức tư nhân "ăn" ngay từ đầu vào, phim chưa cần biết làm thế nào dã tính là mình sẽ có được bao nhiêu. Cho nên đồng tiền dự trù của nhà nước nhiều nhưng không vào phim mà vào những khâu khác như: nuôi cán bộ công nhân, khấu hao...tính toán để mỗi người được một ít. Đó là sự thật nhưng không ai dám nói ra. Cho nên tất cả mọi thứ phải rạch ròi mới được.
- Hiện nay các hãng phim tư nhân đã và đang tham gia nhiều phim theo đơn đặt hàng của nhà nước. Như vậy, giữa các hãng bên trong và bên ngoài đã phải có sự cạnh tranh. Theo ông đó có phải là dấu hiệu tốt cho điện ảnh nước nhà?
- Thời nào cũng vậy, nếu có sự cạnh tranh chắc chắn sẽ có động lực để thúc đẩy phát triền. Với tôi thì bên trong hay bên ngoài không quan trọng, cũng không dám khẳng định là tư nhân hay nhà nước là hay. Tôi chỉ nghĩ rằng, nếu đầu tư phim thì hãy tính cách để "ăn" đầu ra chứ không phải là nhăm nhăm để "ăn" đầu vào. Bởi anh "ăn" đầu vào thì có nghĩa là anh đã "cấu" ngay cái giá trị nghệ thuật của nó rồi. Anh phải dồn hết công sức cho phim để phim bán lãi thì anh sẽ có tiền.
- Nhưng thực tế người ta lại không nghĩ và làm như vậy. Họ thích làm những phim có tính "mì ăn liền" vừa rẻ lại vui?
- Chúng ta đâu thiếu đề tài, đâu thiếu chuyện, cuộc sống phát triển như thế này đầy rẫy những chuyện của xã hội có thể thành phim. Nhưng chúng ta lại bằng lòng với việc nhai lại những câu chuyện tình cảm của Hàn Quốc, nhại lại những câu chuyện hài hước của Mỹ thì bao giờ chúng ta mới có phim hay.
- Để khắc phục tình trạng này chúng ta phải làm gì thưa ông?
- Ở đây phải nói khâu đầu tiên là khâu trên nóc, tức là nhà nước lãnh đạo điện ảnh như thế nào. Nếu chúng ta qúa quan tâm đến vấn đề kinh tế mà không chăm lo đến việc giáo dục đạo đức, truyền thống, quá đi theo giải trí mà bỏ qua phần giáo dục thì rồi sẽ phải trả giá. Bây giờ nhà nước phải định hướng, lãnh đạo, để tạo cho điện ảnh một con đường.
- Nói như ông thì chúng ta phải tiếp tục đầu tư cho những phim mang tính giáo dục truyền thống ví như đề tài về chiến tranh cách mạng chẳng hạn. Thế nhưng thực tế những phim này lại có vẻ như không thu hút được khách, trong khi các dòng phim khác thì lại "trăm hoa đua nở"?
- Tôi thừa nhận phim chiến tranh, phim mang tính giáo dục bây giờ ít người xem vì có lẽ nó qúa xa mà chúng ta đầu tư cũng chưa tới. Người đầu tư không muốn đầu tư nữa vì chưa chắc kêu gọi được quảng cáo, hơn nữa không thu hồi được vốn. Bây giờ phim trăm hoa đua nở, nhưng trong đời sống tinh thần của người Việt không thể thiếu dòng phim truyền thống, dòng phim giáo dục đạo đức cách mạng. Dù nó ít người xem, không kêu gọi được quảng cáo nhưng không thể bỏ được. Việc làm phim mang tính giáo dục truyền thống thì nhà nước phải bỏ tiền ra và không nên tính lãi. Cái lãi đó để dân hưởng thụ một sản phẩm văn hóa tinh thần có giá trị. Đáng tiếc ngay cả trên kênh của truyền hình những chương trình như "Điện ảnh chiều thứ 7" phim văn nghệ chiều chủ nhật là sân chơi, là điểm hẹn cho những người làm nghề học hỏi lẫn nhau, là nơi phổ biến văn hóa, phong tục, thì giờ cũng bị thay thế bởi những cái rất xa lạ thiếu thực tế.
- Nếu như bây giờ có cả tiền, cả con người thì đạo diễn (trong đó có ông) có thể làm được phim hay không?
Cái này không ai có thể nói trước được, nhất là khi thực tế mình chưa có được những điều như thế.
Xin cảm ơn ông và chúc ông một năm mới sức khỏe, có nhiều thành công hơn nữa trong lĩnh vực mình theo đuổi