Phóng viên trẻ và chuyện “tập bơi” giữa “biển lớn”

Lịch sử báo chí Việt Nam đã có giai đoạn dài văn, báo bất phân. Đó là khi những nhà văn như Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố cũng chính là những người làm báo năng nổ nhất. Đến nay, khi chuyên ngành báo chí đã được đào tạo một cách bài bản, sinh viên được trang bị rất nhiều kiến thức để trở thành những nhà báo chuyên nghiệp, thì cũng vẫn có nhiều sinh viên báo chí tốt nghiệp ra trường mà chưa thể làm báo.

Đào tạo báo chí là một trong những chuyên ngành mà sinh viên được thực hành nhiều. Chưa kể tới 2 kỳ thực tập, thì trong suốt 4 năm học ở trường, sinh viên có nhiều dịp tiếp cận với quy trình sản xuất một tác phẩm báo chí: Viết bài, xây dựng chuyên trang chuyên mục, thậm chí xuất bản trọn vẹn cả tập san của lớp, của khoa, của trường. Như vậy, dù kinh nghiệm non nớt cũng không thể nói cử nhân báo chí chỉ biết làm báo trên lý thuyết. Song khi bước chân ra khỏi cổng trường ĐH, ai cũng phải công nhận rằng thực tế làm báo không giống làm báo khi đi thực tập và càng không giống như làm báo trong trường.

Những năm gần đây số lượng thí sinh thi vào ngành báo chí ngày càng đông, các cơ sở đào tạo cử nhân báo chí cũng mở rộng chỉ tiêu tuyển sinh. Điều đó có nghĩa báo chí là một ngành học được nhiều người yêu thích. Song cũng giống như nhiều ngành nghề khác, sinh viên báo chí ra trường ngày càng khó tìm được một công việc phù hợp. Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ thì có tới 80% sinh viên báo chí sau khi ra trường lập nghiệp ở những thành phố lớn, nơi tập trung phần lớn các cơ quan báo chí. Bởi đơn giản ở đó họ sẽ có nhiều cơ hội hơn, có thể gửi tin bài và cả hồ sơ xin việc tới nhiều toà soạn.

Không kể tới một số ít cử nhân báo chí ngay sau khi tốt nghiệp đã có việc làm ở một cơ quan báo chí, số còn lại hầu hết lựa chọn cho mình con đường tự tác nghiệp nếu như tiếp tục muốn theo đuổi nghiệp báo. Tự tác nghiệp để mưu sinh, để định danh và quan trọng hơn cả là được làm công việc mà mình yêu thích. Đây là một nét đặc thù trong nghề báo, cũng là cơ hội để những người mới chập chững bước vào nghề có cơ hội thử sức, khẳng định bản thân. Song xung quanh chuyện tập bơi của những phóng viên mới ra trường cũng có nhiều điều để nói.

Tự tác nghiệp tức là không được ăn lương ở một cơ quan báo chí nào, không có tư cách pháp lý, không được hỗ trợ phương tiện hành nghề… Tóm lại là một mình một tay chèo. Nếu như cử nhân sư phạm được công nhận là một giáo viên, cử nhân y khoa được công nhận là bác sĩ, tốt nghiệp ĐH kiến trúc được công nhận là kiến trúc sư… có nghĩa là khi có những tấm bằng ấy trong tay bạn có thể hành nghề thì cử nhân báo chí ra trường không có điều kiện như vậy. Về lý thuyết, chưa được cơ quan báo chí nào tiếp nhận cũng không sao, bạn vẫn có thể tự viết bài và gửi tới các tờ báo phù hợp, và nếu được đăng tải, đương nhiên tác giả có nhuận bút. Nhưng thực tế, không thuộc đội quân của một cơ quan báo chí nào thì có bằng ĐH báo chí hay không cũng chẳng có ai quan tâm. Thử hỏi có cá nhân, tổ chức nào đồng ý hợp tác làm việc với một phóng viên tự xưng, không có giấy giới thiệu, không có tiếng tăm và trong tay chỉ có bằng tốt nghiệp đại học?! Hiện nay cũng có những nhà báo tự do, nhưng tất cả họ đều tách ra làm việc độc lập khi đã có uy tín và thương hiệu.

Làm báo, tai nạn nghề nghiệp là điều khó tránh khỏi, phóng viên trẻ là những đối tượng dễ mắc tai nạn nghề nghiệp nhất, lý do đơn giản là thiếu kinh nghiệm. Tai nạn nghề nghiệp cũng tuỳ loại, nhẹ nhàng thì là những bài học kinh nghiệm mà sau đó phóng viên sẽ trưởng thành hơn, nhưng cũng có những tai nạn nghề nghiệp khiến những nhà báo trẻ từ bỏ hẳn con đường mình đã lựa chọn. Đó chính là những thử thách đầu tiên khiến nhiều sinh viên báo chí mới ra trường “ngã tay chèo” ngay khi vừa gặp sóng cả.

Biển không bao giờ lặng sóng, biết vậy nhưng ngay sau khi nhận tấm bằng cử nhân báo chí, chúng tôi đều hăm hở bước vào đời, bởi đó là con đường chúng tôi đã lựa chọn. Giống người thợ vất vả, nhọc nhằn mới làm ra được hạt muối mặn, một tác phẩm báo chí luôn là kết tinh của sự học hỏi, phấn đấu, thể nghiệm không ngừng của mỗi phóng viên. ở giảng đường đại học, có một câu nói đã trở nên quen thuộc đối với tất cả sinh viên báo chí: “Nhà báo trẻ muốn học nghề thì không thể không thực tập ở một toà soạn - Toà soạn cuộc đời”. Đối mặt với muôn vàn con sóng chẳng lúc nào ngừng, những phóng viên trẻ chúng tôi vẫn tin rằng toà soạn cuộc đời sẽ giúp chúng tôi trưởng thành và rồi nhất định đến một ngày biển sẽ cho muối.