Vịnh Bái Tử Long (nằm trong địa giới hành chính thuộc huyện Vân Đồn và TX Cẩm Phả) có nhiều giá trị về cảnh quan thiên nhiên, đa dạng sinh học, địa chất địa mạo, văn hoá lịch sử tương đồng với Vịnh Hạ Long.
Đây là điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch, nuôi trồng và đánh bắt thuỷ sản, phát triển rừng, giao thông cảng biển. Tuy vậy, nhưng việc quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của Vịnh Bái Tử Long một cách bền vững hiện nay vẫn còn nhiều bất cập do bị ảnh hưởng của các hoạt động kinh tế, xã hội trên địa bàn...
Nuôi trồng thuỷ sản trên Vịnh Bái Tử Long phát triển mạnh trong những năm gần đây. Ảnh: Mô hình nuôi hàu, tu hài của doanh nghiệp Đỗ Tờ trên đảo Bánh Sữa.
Thuỷ sản vốn là ngành kinh tế mũi nhọn của các địa phương nằm trong khu vực Vịnh Bái Tử Long, đặc biệt là huyện đảo Vân Đồn. Trong những năm qua, các xã biển của huyện Vân Đồn chủ yếu phát triển kinh tế bằng nghề khai thác, nuôi trồng và chế biến thuỷ sản với thế mạnh như nuôi cá song, đào ngao, ngán, hà, sá sùng và hiện nay là phát triển nuôi hàu, tu hài... Tuy nhiên, do trình độ dân trí và những bất cập trong công tác quản lý đã dẫn đến tình trạng nuôi trồng, khai thác và chế biến thuỷ hải sản phổ biến là tự phát, không theo quy hoạch. Có tới trên 50% các đảo ven bờ thuộc huyện Vân Đồn đều bị đổ cát để nuôi tu hài làm phá vỡ cảnh quan tự nhiên. Ngoài ra, các hoạt động trái phép khác như dùng phương tiện huỷ diệt, xung điện, nổ mìn, chế biến sứa đổ thải ra biển không qua xử lý... đã làm tăng nguy cơ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng ở một số điểm trên Vịnh, làm suy thoái và huỷ diệt các hệ sinh thái trong khu vực.
Hoạt động du lịch - dịch vụ trên Vịnh Bái Tử Long hiện nay mới tập trung chủ yếu ở Minh Châu - Quan Lạn và một số khu du lịch trên đảo Cái Bầu. Tuy lượng khách tham quan chưa nhiều nhưng một số các hoạt động dịch vụ đi kèm đã gây mất trật tự, an toàn thuỷ nội địa. Đặc biệt là khu vực ven bờ gần cảng Cái Rồng, các nhà bè sinh sống và bán hàng đã đổ trực tiếp chất thải rắn và nước thải ra biển gây ô nhiễm môi trường và phá vỡ cảnh quan tự nhiên.
Dọc ven biển từ khu vực Quang Hanh (TX Cẩm Phả) đến chân cầu Vân Đồn tình hình đổ thải lấn biển, mở rộng đô thị trong thời gian qua diễn ra khá mạnh. Hầu hết các luồng lạch ven bờ đã bị san lấp, có khu vực lấn biển ra gần 2km như khu vực cảng Cửa Ông, cảng Khe Dây... Tất cả các hoạt động đổ thải ven bờ đều không theo quy trình kỹ thuật đã dẫn đến tình trạng bồi lấp luồng lạch, tạo lớp bồi lắng bao phủ bề mặt đáy Vịnh, đặc biệt vào những tháng mùa mưa.
Trong khi đó, hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên trong khu vực Vịnh cũng diễn ra khá phức tạp. Bức xúc nhất là hiện tượng khai thác đá trái phép ở một số điểm trong Vịnh Bái Tử Long gần đây diễn ra thường xuyên, điển hình là khu vực gần hòn Củ Cải, có trên 10 đảo bị nổ mìn, phá đá, trong đó có nhiều đảo gần như bị san bằng. Bên cạnh đó thì hiện tượng khai thác lâm sản trên các đảo cũng diễn ra phức tạp với quy mô lớn. Hiện tượng khai thác cát san hô để nuôi tu hài xảy ra trên nhiều địa điểm khác nhau của Vịnh đã phá vỡ cảnh quan môi trường, làm biến mất nhiều hệ sinh thái dẫn đến một số loài rơi vào tuyệt chủng.
Tuyên truyền nâng cao nhận thức cho các hộ nuôi trồng thuỷ sản trên Vịnh Bái Tử Long rất cần thiết trong thực tế hiện nay.
Qua tìm hiểu cho thấy, có thực trạng trên là do công tác tuyên truyền, giáo dục cộng đồng tham gia bảo vệ các giá trị tài nguyên thiên nhiên trong khu vực còn hạn chế. Mặt khác thì cơ quan chức năng cũng chưa đưa ra được một cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, đơn vị địa phương trong việc quản lý nhà nước đối với các hoạt động kinh tế - xã hội trên Vịnh Bái Tử Long một cách đồng bộ theo quy định của pháp luật. Mặc dù Vịnh Bái Tử Long đã được Nhà nước công nhận là khu di tích thắng cảnh quốc gia đặc biệt nhưng cho đến trước khi Trung tâm Bảo tồn động thực vật Vịnh Bái Tử Long được thành lập thì chưa có cơ quan quản lý chuyên trách. Trong khi đó cơ chế, năng lực quản lý, cơ sở vật chất, kinh phí hoạt động của chính quyền địa phương còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu quản lý một vùng biển, đảo rộng lớn với các hoạt động kinh tế - xã hội phát triển nhanh, thường xuyên có diễn biến phức tạp như Vịnh Bái Tử Long.
Chưa bao giờ hoạt động kinh tế - xã hội khu vực vùng Vịnh Bái Tử Long phát triển mạnh như hiện nay. Do vậy, nguy cơ xâm hại đối với danh thắng này cũng ngày càng lớn hơn. Để bảo vệ, khai thác, phát huy bền vững các giá trị tài nguyên thiên nhiên, đồng thời hạn chế tối đa những tác động của con người đối với vịnh Bái Tử Long hiện nay rất cần sự vào cuộc mạnh hơn nữa của các cơ quan liên quan cũng như người dân trong khu vực.