Các làng chài, từ lâu đã là một yếu tố tạo nên các giá trị văn hoá đặc sắc của di sản thế giới Vịnh Hạ Long. Đó là những làn điệu dân ca, phong tục, tập quán phương thức khai thác biển... được tạo ra từ chính cuộc sống sinh hoạt cũng như lao động, sản xuất của họ.
Tuy nhiên, bên cạnh đó trong quá trình tồn tại các làng chài cũng nảy sinh không ít vấn đề về an ninh trật tự, vệ sinh môi trường v.v... Đây là bài toán chưa có lời giải đối với các cấp chính quyền, cơ quan chức năng trong nỗ lực chung để quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản thế giới Vịnh Hạ Long.
Hạ Long chiều tĩnh lặng
Ảnh: Đỗ Khánh
Theo số liệu của Ban Quản lý Vịnh Hạ Long, hiện trên Vịnh Hạ Long ước có khoảng 620 nhà bè, với hơn 2.200 nhân khẩu, cư trú tại 4 khu vực chính là: Cửa Vạn, Vông Viêng, Cống Tàu và Ba Hang (thuộc phường Hùng Thắng TP Hạ Long). Ngoài ra còn có ở một số khu vực khác như Hồ Ba Hầm, Cống Đầm, Hoa Cương - Sửng Sốt, Đền Bà Men v.v... Những năm qua, tỉnh và TP Hạ Long đã có các văn bản chỉ đạo, xây dựng quy hoạch, kế hoạch nhằm quản lý tốt hơn các làng chài trên Vịnh. Đáng kể là năm 2006, UBND thành phố Hạ Long đã xây dựng đề án Quy hoạch, sắp xếp các làng chài trên Vịnh Hạ Long. Trong đó có đề ra mục tiêu là đến tháng 7-2007 sẽ hoàn thành việc di dời một phần dân cư lên bờ, sắp xếp lại các làng chài thành các khu vực để dễ bề quản lý. Tuy nhiên, đã một năm trôi qua, đề án hầu như vẫn chưa ''nhúc nhích''... Nguyên nhân chủ yếu là do UBND thành phố Hạ Long không thể giải được bài toán sắp xếp quỹ đất, làm nhà ở, tạo công ăn việc làm cho ngư dân làng chài. Đó là chưa kể với hầu hết những người dân chài vốn sinh ra, lớn lên từ nhỏ trên nhà bè, việc di chuyển từ biển lên bờ là cả một sự thay đổi về lối sống, phong tục, tập quán, điều kiện lao động v.v... mà họ không dễ thích nghi ngay. Thậm chí, ngay cả việc di dời các nhà bè từ khu vực này, đến khu vực kia trên Vịnh Hạ Long mà UBND TP Hạ Long đã tiến hành nhiều lần vẫn không làm được cũng xuất phát từ lý do trên...
Bên cạnh đề án quy hoạch trên, kế hoạch thay thế các phao xốp cho các công trình nổi trên Vịnh Hạ Long (do UBND tỉnh giao cho Ban Quản lý Vịnh Hạ Long chủ trì thực hiện từ tháng 5-2007, với mục tiêu đề ra là xong trước 1-7-2007, cũng rơi vào bế tắc. Mặc dù Ban Quản lý Vịnh Hạ Long đã tuyên truyền, vận động bà con ngư dân thực hiện đề án này và đã có 546 chủ nhà bè ký cam kết thực hiện; thậm chí Ban đã lập biên bản đối với 33 chủ nhà bè kinh doanh hải sản chưa tiến hành thay phao... Nhưng cuối cùng thì mọi chuyện vẫn không thể tiến triển tiếp bởi số tiền thay phao xốp vượt quá khả năng của hầu hết các hộ dân sinh sống trên các nhà bè...
Một thực tế nữa là do địa hình Vịnh Hạ Long rộng, các nhà bè phân bố không tập trung, có thể di chuyển nay đây, mai đó, ngư dân thì nhiều người không biết chữ... nên đã gây không ít khó khăn cho chính quyền địa phương và cơ quan chức năng trong công tác quản lý tình hình an ninh trật tự, giữ gìn vệ sinh môi trường v.v... Mặt khác, do nguồn lợi thuỷ sản trên Vịnh Hạ Long ngày càng cạn kiệt, mấy năm gần đây nghề nuôi cá lồng bè tuy có phát triển nhưng do thiếu vốn đầu tư nên nguồn thu của các gia đình ngư dân cũng chỉ ở mức trung bình; thậm chí có nhiều hộ hiện vẫn đang ở mức nghèo. Tất cả những yếu tố đó đã tác động đến việc triển khai thực hiện các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, nhất là các vấn đề liên quan tới công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản Vịnh Hạ Long đến với bà con ngư dân.
Nhằm giúp cho việc quản lý dân cư các làng chài được tốt hơn, vừa qua Ban Quản lý Vịnh Hạ Long đã chỉ đạo các đơn vị trực thuộc tiến hành kiểm kê dân số, bao gồm giới tính, điều kiện kinh tế, trình độ văn hoá, phương tiện đánh bắt... của toàn bộ các làng chài trên Vịnh Hạ Long. Theo ý kiến của một cán bộ lãnh đạo Trung tâm bảo tồn, phát triển giải trí biển (thuộc Ban Quản lý Vịnh Hạ Long) thì để công tác quản lý dân cư trên Vịnh Hạ Long đạt hiệu quả, vấn đề trước hết là phải giảm mật độ dân cư trên vịnh. Muốn vậy, UBND các địa phương như Vân Đồn, Yên Hưng, Cẩm Phả cần có các chính sách phù hợp để bà con ngư dân các địa phương trên trở về quê. Đồng thời, chính quyền các địa phương cũng cần quan tâm giải quyết chính sách cho các hộ nghèo; mở rộng dịch vụ môi trường và du lịch, hướng bà con vào làm dịch vụ thay vì khai thác hải sản làm ảnh hưởng tới đa dạng sinh học Vịnh Hạ Long; quan tâm tạo điều kiện hơn nữa để con em các ngư dân được học tập. Đặc biệt, TP Hạ Long và các ban, ngành liên quan cần cấp lại toàn bộ số đăng ký cho nhà bè, làm tốt việc đăng ký tạm trú, tạm vắng. Khi có việc thay đổi nhà bè, di chuyển hay đóng mới, tách hộ phải làm đơn báo cáo đơn vị quản lý biết...
Theo kế hoạch, tới đây Ban Quản lý Vịnh Hạ Long và UBND thành phố Hạ Long sẽ phối hợp để triển khai kế hoạch thay thế hệ móng nổi bằng phao xốp của các nhà bè ở, nhà bè kinh doanh dịch vụ trên vịnh bằng móng bê tông lưới thép nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường, đảm bảo mỹ quan di sản. Hy vọng rằng với sự nỗ lực của các cơ quan chức năng và chính quyền địa phương, công tác quản lý dân cư trên Vịnh Hạ Long sẽ ngày càng hiệu quả hơn nữa. Và chìa khoá thành công không gì khác là cần những giải pháp mang tính thiết thực, hiệu quả và lâu dài.
