Giữa tháng 6-2008, khi chưa có Quyết định của Bộ Công Thương, UBND tỉnh đã đề nghị TKV chỉ đạo các đơn vị thành viên có kế hoạch đảm bảo thu mua hết lượng than trôi, than nhặt cho dân với giá cả hợp lý và không thấp hơn giá tiêu thụ trong nước.
>>Mùa vớt than trôi
Tháng 8-2008, Bộ Công Thương chính thức ban hành Quyết định (số 29/2008/QĐ-BCT) giao cho TKV quản lý nguồn than trôi nổi tại Quảng Ninh. Đây chính là cơ sở pháp lý tạo điều kiện cho người dân có nguồn than trôi, than nhặt được bán sản phẩm của mình một cách thuận lợi. Song trong thực tế, việc thực hiện Quyết định này gặp nhiều vướng mắc.
Theo ghi nhận của chúng tôi, việc thực hiện chủ trương của tỉnh và Quyết định số 29 của Bộ Công Thương về việc quản lý nguồn than trôi nổi trên địa bàn Quảng Ninh bộc lộ quá nhiều bất cập. Một lãnh đạo TKV cho chúng tôi biết: Việc thu mua than trôi, mót nhặt cho dân không vì mục đích lợi nhuận mà chủ yếu giải quyết vấn đề an sinh xã hội. Theo thống kê của TKV, tính từ tháng 8-2008 đến hết tháng 4-2009, tổng lượng than các đơn vị thành viên đã thu mua được gần 36.670 tấn than trôi. Cụ thể: Công ty CP Kinh doanh than Cẩm Phả thu mua 32.802 tấn, Công ty CP Kinh doanh than Quảng Ninh thu mua 3.882 tấn, Công ty Kho vận Đá Bạc thu mua gần 45 tấn. Cũng theo báo cáo của TKV thì tỷ lệ thu mua than cho người dân ở Quảng Ninh còn quá thấp so với khối lượng than thực tế đang tồn trong dân, chỉ đạt khoảng 20%.
Để triển khai thực hiện tốt Quyết định số 29, UBND tỉnh đã chỉ đạo các địa phương tích cực phối hợp với các đơn vị thành viên của TKV kiểm tra khảo sát, thành lập các điểm thu mua than trôi, than nhặt và chuẩn bị kho bãi, niêm yết công khai giá, lịch tổ chức thu mua than để tuyên truyền rộng rãi tới nhân dân. Cũng theo tìm hiểu của chúng tôi, TKV chỉ đạo đơn vị được giao thu mua thống nhất với chính quyền địa phương để tổ chức các điểm thu mua, phù hợp với tình hình từng địa bàn. Giá thu mua sẽ được tính theo nguyên tắc lấy giá bán than tại đầu nguồn, theo bảng giá than trong nước do TKV công bố tại từng thời điểm, trừ các chi phí hợp lý tối thiểu của từng đơn vị. Việc TKV trực tiếp thu mua than của người dân không chỉ hạn chế được các khâu trung gian mà khối lượng than thu mua này còn được tiêu thụ theo đúng kế hoạch của Tập đoàn. Tuy nhiên, việc triển khai trong thực tế lại chưa đạt được yêu cầu đề ra của tỉnh cũng như TKV.
Vậy tại sao vẫn tồn tại một lượng than lớn trong dân? Tìm hiểu về việc này, chúng tôi được biết, nguyên nhân của việc tồn số lượng lớn than là do quy định tiêu chuẩn chất lượng than do TKV xây dựng và ban hành chưa hợp lý. Thêm vào đó, việc áp dụng giá bán than trong nước cho các hộ tiêu thụ lớn sau khi đã trừ các chi phí, dẫn đến giá thu mua than của dân thấp hơn giá ở thị trường... Theo phản ánh của người dân làm nghề mót, nhặt than thì giá mua than của TKV đưa ra thấp hơn từ 15 đến 20% so với giá than thực tế ở thị trường trong nước và việc niêm yết giá công khai ở các điểm thu mua còn chậm. Do vậy, người dân không muốn bán cho các đơn vị của TKV mà tìm cách bán cho tư thương với phương thức trao tay, thu tiền mặt với giá cao hơn, không phải lo các thủ tục giấy tờ. Cũng vì lý do này, hiện nay có nhiều điểm thu mua của các đơn vị thuộc TKV phải qua trung gian, chưa mua trực tiếp được than từ người dân lao động. Bên cạnh đó, việc đánh giá chất lượng, chủng loại than bằng cảm quan hoặc qua thoả thuận là chính cũng là một cản trở trong việc thu mua than.
Lượng than tồn trong dân quá lớn đã dẫn đến tình trạng người dân tự tổ chức tiêu thụ, vận chuyển than đến các kho, cảng, bến, bãi ngoài quy hoạch của TKV, hoặc đến các bến, bãi thuê ở tỉnh ngoài như ở Hải Phòng, Hải Dương, Thanh Hoá... sau đó tìm cách đưa đi tiêu thụ trái phép, đã làm nảy sinh những bất ổn về an ninh trật tự tại địa phương. Anh Nguyễn Văn Đức, khu Lán Ga, phường Cẩm Tây cho biết: Chúng tôi cũng biết Nhà nước có chủ trương mua than cho người dân nhưng thực tế thì chẳng thấy có ai hỏi đến nên bà con ở đây vẫn bán than cho tư thương như trước đây. Trò chuyện với những người đi mót, nhặt than trôi ở một số suối trên địa bàn Cẩm Phả, khi được hỏi về việc có bán than cho doanh nghiệp của TKV không, thì hầu hết mọi người đều nói không biết có doanh nghiệp của TKV đi thu mua, hoặc có người nói biết nhưng lại chưa từng bán lần nào.
Từ những thực tế trên đặt ra vấn đề, cần phải có biện pháp triển khai hiệu quả việc thu mua than trôi, than nhặt của nhân dân. Thiết nghĩ TKV và các địa phương cần có sự hướng dẫn cụ thể, công khai hơn nữa để người dân nắm được và thực hiện như hồ sơ, thủ tục, thẩm quyền, giá cả, phương pháp đánh giá chất lượng than... Việc quản lý các điểm thu mua trên địa bàn tỉnh cũng phải được thống nhất về cơ cấu tổ chức, cách thức triển khai đảm bảo tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân. Đồng thời, TKV cần có biện pháp kiểm tra, giám sát đối với các đơn vị, cá nhân được giao trách nhiệm thực hiện, tránh qua khâu trung gian và việc lợi dụng chủ trương này để đưa than không rõ nguồn gốc, than trộm cắp vào hợp thức hoá. Bên cạnh đó, các phường có người dân sống bằng nghề thu mót than trôi, than nhặt phải đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để nhân dân hiểu và chấp hành chủ trương, chính sách của Nhà nước.
