Cầm trên tay tuyển tập ca khúc Hát cùng trời nước Hạ Long (NXB Âm nhạc, 2003), hẳn nhiều người yêu âm nhạc Quảng Ninh cũng có cảm giác giống tôi. Ấy là sự ngỡ ngàng bởi vô số các bài ca được viết từ rất sớm và bởi sự hiện diện của nhiều nhạc sĩ tài danh của cả nước hôm qua và hôm nay.
Đi tìm lại câu chuyện về ca khúc Quảng Ninh, tôi quả thật cảm động bởi tình yêu của các nhạc sĩ cả nước với mảnh đất, con người vùng than - biển đã thăng hoa thành những ca khúc hay, sống mãi đến hôm nay. Lại càng thêm yêu quý các nhạc sĩ Quảng Ninh hôm nay vẫn miệt mài sáng tạo để kho tàng ca khúc ấy ngày càng dày dặn hơn, nhiều màu sắc hơn...
Vẻ đẹp Vịnh Hạ Long là nguồn cảm hứng sáng tác ca khúc cho nhiều nhạc sĩ Trung ương và địa phương.
Ảnh: Khánh Giang
Thật tình cờ là các tác giả viết những ca khúc đầu tiên của Quảng Ninh sau này đã trở thành nhiều tên tuổi lớn trong làng âm nhạc cả nước, đoạt Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, là nghệ sĩ Nhân dân, nghệ sĩ Ưu tú... có thể kể đến các nhạc sĩ như Lưu Hữu Phước, Văn Cao, Đỗ Nhuận, Huy Du, Trần Hoàn, Nguyễn Đức Toàn, Hoàng Vân, Hoàng Hiệp, Vân Đông, Trần Kiết Tường, Trọng Loan, Phạm Đình Sáu, Trọng Bằng, Hồng Đăng, Phó Đức Phương, Thuận Yến, Chu Minh, Doãn Nho, Huy Thục v.v...
Từ năm 1940, nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã viết ca khúc Bạch Đằng giang (lời thơ Mai Văn Bộ) với hành khúc chắc khoẻ và ca từ hào hùng. Nhạc sĩ Hoàng Quý cũng là một trong những tác giả viết ca khúc sớm nhất về Quảng Ninh với hai ca khúc Trên sông Bạch Đằng và Đêm trăng trên Vịnh Hạ Long. Khi mà Vùng mỏ còn chưa giải phóng thì những ca khúc này quả như một lời hiệu triệu tự hào, âm vang trong giai điệu hào hùng khí phách chống giặc ngoại xâm. Nhưng quả là táo bạo bởi từ khi ấy, Vịnh Hạ Long thơ mộng đã đi vào nhạc của Hoàng Quý - một trong những đại biểu xuất sắc của tân nhạc Việt Nam, đầy du dương, êm đềm, lời ca ngọt ngào, mượt mà...
Bước vào thập kỷ 60, Quảng Ninh được đón nhận nhiều lớp nhạc sĩ nổi tiếng của cả nước về đây thực tế sáng tác. Nói về điều này, nhạc sĩ Hồng Đăng gọi đó là sự thôi thúc của nghĩa vụ, trách nhiệm và niềm hứng khởi của những người muốn tìm ra những đề tài mới. Ông kể lại: Chúng tôi đi khắp nơi, từ Hà Lầm, Cọc Sáu, Mạo Khê, Mông Dương, Vàng Danh, Hà Tu, Cẩm Phả, Cửa Ông, Uông Bí... hầu như đâu cũng có dấu chân nhạc sĩ. Và từng loạt bài hát ra đời đánh dấu thời kỳ oanh liệt của Vùng mỏ, nghiến răng mà đánh giặc, nghiến răng mà tìm than. Có người cũng đã theo chân đoàn địa chất đi tìm từng vỉa than lưng núi hoặc chui xuống những lò chợ đẫm mồ hôi nhưng thiếu ánh sáng và gió trời. Đó là chưa nói đến những khó khăn về lương thực, về thiếu thốn dụng cụ khai thác than... Nhưng chúng tôi đã có mặt, vui với anh chị em thợ mỏ bằng những tình cảm hết sức nồng ấm của bè bạn, chia nhau từng nắm xôi con, từng mẩu bánh mỳ giữa ca... Ông cũng phải thừa nhận: Phải có những ngày như thế mới có được những tráng ca như Tôi là người thợ mỏ (Hoàng Vân), Nhịp máy khoan (Trọng Bằng), Đến với chúng tôi (Văn Dung), Trên biển trời Đông Bắc (Trần Chung), Đất mỏ anh hùng (Xuân Giao) v.v... và không biết bao nhiêu bài hát nổi tiếng khác nữa đã thai nghén từ đây...
Những ngày đầu ác liệt và khó khăn ấy, ca khúc ra đời cũng có nhiều kỷ niệm. Nhạc sĩ Thành Long kể lại: Chính từ những đêm 3 cùng ở lán trại với công nhân, nhạc sĩ Phạm Tuyên đã thấy những ánh đèn lò lấp lánh trên tầng để rồi cho ra đời ca khúc Những ngôi sao ca đêm được người thợ vùng than vô cùng yêu mến, được hát nhiều đến nỗi chính Phạm Tuyên cũng phải ngỡ ngàng.
Còn ca khúc Nhịp máy khoan giàu sức sống gắn liền với giọng ca của NSND Quang Thọ thì lại khác. Nhạc sĩ Trọng Bằng khi ấy mới tốt nghiệp loại ưu về chỉ huy dàn nhạc tại Nhạc viện P.I TChaikovsky Liên Xô (cũ) nên khi được nhạc sĩ Đỗ Nhuận cử về Quảng Ninh thực tế sáng tác, ông đã chối: Em tốt nghiệp chỉ huy chứ có biết gì về ca khúc đâu...! Nhạc sỹ Nguyễn Cường cũng từng vò đầu bứt tóc vì gần hết thời gian đi thực tế sáng tác rồi mà không biết viết gì. Thậm chí, khi ca khúc Hò biển mới ra đời, anh còn bảo: Sao mà tôi thấy nó cứ ngang phè thế nhỉ...? Ngày đầu như thế đó, bởi độc giả hẳn đều rất quen thuộc với những ca khúc nổi tiếng mà nhạc sĩ đã sáng tác về Quảng Ninh, ngoài Hò biển là Mái đình làng biển, Tôi về đây nghe sóng hay Du thuyền trên sóng Hạ Long.
Có lẽ, mỗi ca khúc ra đời lại có một đời sống riêng, một câu chuyện riêng. Ca khúc ra đời cũng có khi được sửa đổi đi. Người thợ mỏ Vàng Danh tự hào hát Khi chúng tôi vào lò... bao nhiêu năm tháng với điệp khúc Vàng Danh ơi, Vàng Danh... Sau này, nhạc sĩ Trần Chung đã đồng ý sửa thành Vùng than ơi, vùng than... với tâm nguyện để người thợ không chỉ của Vàng Danh vẫn có thể hát ca khúc này. Hay ca khúc Quảng Ninh 40 năm (Trọng Đài) cũng được sửa thành Chặng đường nối hai thế kỷ để không bị giới hạn về thời gian...
Sở dĩ, tôi biết những câu chuyện này là được nghe lại từ nhạc sĩ Thành Long. Anh kể, hồi ấy, bố mẹ là nghệ sĩ của Đoàn Cải lương Lúa vàng Quảng Ninh nên từ khi còn là một cậu nhóc, anh đã theo chân các nhạc sĩ đi nhiều nơi, nhớ và thuộc từ khi nhiều ca khúc mới ra đời. Cũng từ cơ duyên này nên khi tìm người làm tuyển các ca khúc Quảng Ninh, anh đã được nhớ đến đầu tiên. Thậm chí, anh cho biết, nhạc sĩ Tân Huyền còn đặc cách cho anh chọn 5 ca khúc vào tuyển tập. Thành Long bảo: Tôi chỉ lựa chọn 2 ca khúc thôi, đó là Hạ Long đêm và Có chúng tôi, những người lái xe trên tầng.
Anh đưa tôi xem 4 chồng bản thảo dày với khoảng 700 ca khúc đã thu thập để lựa chọn ra 150 ca khúc của 85 tác giả hiện diện trong tuyển tập kể trên. Đó là chưa kể nhiều ca khúc hay khác đã ra đời trong khoảng gần chục năm trở lại đây.
Lớp nhạc sĩ tài danh một thuở ấy đã rời Quảng Ninh, chỉ còn các ca khúc là vẫn sống mãi cùng người vùng than. Nối tiếp họ là các nhạc sĩ như Đức Minh, Dương Phú, Đỗ Hoà An, Xuân Nhật, Lê Đăng Vệ, Lê Thêm, Việt Hồng, Tuấn Đạt v.v... Gắn bó với phong trào, chưa phải ai cũng được học hành bài bản nhưng không ít ca khúc hay có đời sống riêng đã ra đời từ những trải nghiệm vào độ chín. Tiêu biểu như Chiều Hạ Long; Biển chiều Trà Cổ, Hạ Long biển nhớ, Huyền thoại Hạ Long, Nghe lời biển hát, Đêm trăng Hạ Long, Hạ Long thu sang, Đêm ca ba, Nhịp chèo Cửa Lục v.v... Thậm chí, có tác giả nghiệp dư như Phạm Dũng chỉ được biết đến với một ca khúc Bài ca gửi anh thợ lò mà đến nhạc sĩ chuyên nghiệp cũng phải xuýt xoa, không biết hoàn cảnh nào, cảm xúc nào khiến ông thăng hoa mà viết được ca khúc hay đến thế?
''...Các ca khúc này là một kỷ vật quý cho những ai đã từng hát về Hạ Long, đến với Hạ Long, Quảng Ninh để càng thêm yêu mảnh đất, con người nơi đây''. Với sự chia sẻ giản dị mà chân thành này của nhạc sĩ Hồng Đăng, tôi thiết nghĩ không cần phải nói thêm điều gì nữa.
