Vừa qua, 3 trong tổng số 4 khu di tích (KDT) trọng điểm của tỉnh đã được Ban Thường vụ Tỉnh uỷ thông qua quy hoạch tổng thể để trình Chính phủ phê duyệt.
Đây là hành lang pháp lý có ý nghĩa rất quan trọng nhằm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các KDT. Đó là Khu Di tích lịch sử - Danh thắng Yên Tử, KDT lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều và KDT lịch sử Chiến thắng Bạch Đằng (Yên Hưng).
Mô hình chùa Quỳnh Lâm và khuôn viên, một trong những điểm di tích của KDT nhà Trần tại Đông Triều. (Ảnh chụp từ mô hình tổng thể).
Thật ra, ngay từ những năm 90, tỉnh đã có chủ trương xây dựng quy hoạch tổng thể cho các KDT này. Năm 1997, được sự uỷ quyền của Thủ tướng Chính phủ, UBND tỉnh đã lập và phê duyệt dự án đầu tư, bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị KDT Lịch sử - danh thắng Yên Tử (giai đoạn 1997-2005). Đến nay, do yêu cầu của sự phát triển, di tích được quy hoạch mở rộng để đáp ứng yêu cầu thực tế. Còn KDT Chiến thắng Bạch Đằng cũng đã có quy hoạch từ năm 1998, do tỉnh phê duyệt, song còn nhiều hạn chế, quy hoạch chưa xứng với tầm vóc và giá trị của di tích, đầu tư nhỏ và manh mún, chủ yếu từ nguồn vốn ngân sách, chưa đủ bảo tồn và phát huy giá trị di tích nên vẫn phải tiếp tục quy hoạch. Riêng với KDT Nhà Trần tại Đông Triều, thì năm 2003, UBND tỉnh đã giao UBND huyện Đông Triều lập Đề án quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy giá trị KDT. Nhưng do các yếu tố khách quan, đề án không thực hiện được.
Sau khi Ban Quản lý các Di tích trọng điểm của tỉnh được thành lập, tiếp quản các công việc đang được triển khai đã xúc tiến làm việc khẩn trương, đến nay đã lập xong quy hoạch 3 KDT trọng điểm này. Đây cũng là 3 quy hoạch tổng thể về Di tích lịch sử - văn hoá đầu tiên trên địa bàn tỉnh. Kết quả này khẳng định nỗ lực rất lớn của cán bộ, viên chức Ban Quản lý các Di tích trọng điểm của tỉnh.
Nhưng nếu so với các tỉnh bạn như Hải Dương, Nam Định, Quảng Ninh vẫn rất chậm trong công tác quy hoạch các di tích trọng điểm. Một cán bộ Ban Quản lý các Di tích trọng điểm của tỉnh lý giải: “Công việc có rất nhiều khó khăn. Thời điểm tiếp nhận hồ sơ Quy hoạch về Yên Tử từ Uông Bí thì địa phương đang cùng đơn vị tư vấn làm dở quy hoạch nhưng vẫn còn rất nhiều vấn đề tồn đọng, cần giải quyết. Còn với KDT Chiến thắng Bạch Đằng, KDT Nhà Trần tại Đông Triều thì gần như phải làm lại từ đầu...”. Như vậy, hiện nay Quảng Ninh chỉ còn KDT Thương cảng Vân Đồn nằm trong cụm các KDT trọng điểm của tỉnh là chưa xây dựng xong quy hoạch tổng thể. Nguyên nhân chậm xây dựng quy hoạch KDT này là do hiện trạng trung tâm KDT nằm rải ở 4 xã đảo, với tính chất là một hệ thống các cảng cổ, dù hiện vật gốm sứ nơi đây còn thấy rất nhiều, nhưng để hình dung và tái hiện được là rất khó.
Mặc dù quy hoạch tổng thể các KDT trọng điểm vừa được thông qua, nhưng song song với đó, một số dự án thành phần đã bắt đầu triển khai. Ở Đông Triều, dự án tôn tạo di tích Thái Lăng đang chờ phê duyệt từ nguồn vốn chương trình mục tiêu quốc gia. Việc phục hồi 2 tháp cổ ở khu vực Thông Đàn (Ngoạ Vân) được tỉnh giao cho huyện Đông Triều huy động nguồn xã hội hoá để phục hồi. Ở KDT Yên Tử, các chùa Suối Tắm, Bí Thượng đã được đầu tư tôn tạo bằng vốn chương trình mục tiêu quốc gia và đưa vào sử dụng, chùa Bảo Sái đang được triển khai thi công bằng nguồn vốn xã hội hoá. Ở KDT Bạch Đằng, ngoài đình Trung Bản đã hoàn thành việc tôn tạo, đưa vào sử dụng, năm nay sẽ khởi công dự án tôn tạo di tích đền Trung Cốc (Nam Hoà), tiến tới là tôn tạo đình Yên Giang… Ngoài ra, còn một số dự án lớn mang tính kết nối cũng đang được xúc tiến như tuyến đường hành hương kết nối KDT Yên Tử - KDT Nhà Trần tại Đông Triều (đoạn từ Khe Sú đến chùa Hồ Thiên); tuyến đường bộ kết nối từ Hồ Thiên - Ngoạ Vân...
Theo đúng lộ trình kế hoạch, thì trong năm nay quy hoạch tổng thể 3 KDT nói trên sẽ được Chính phủ thông qua. Với tổng mức đầu tư của KDT Lịch sử - Danh thắng Yên Tử là trên 3.275 tỷ đồng, KDT Nhà Trần là 4.000 tỷ đồng và KDT Chiến thắng Bạch Đằng là trên 1.014 tỷ đồng, sau 15 năm (từ 2011 đến 2025) triển khai các dự án thì tất cả các điểm di tích trong các KDT sẽ được phục hồi, tôn tạo và đưa vào khai thác một cách hợp lý, bền vững.
Hiện thực ấy vẫn còn xa, nhưng từ thành công bước đầu hôm nay cho chúng ta quyền hy vọng vào tương lai ấy. Đây cũng chính là hy vọng vào hoạt động bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích, nhất là với các KDT trọng điểm của tỉnh nhà.
