Chỉ trong vòng chưa đầy 2 tuần, từ cuối tháng 4 đến đầu tháng 5-2008, một lượng rác thải khổng lồ với số lượng 68 container đã ồ ạt đổ bộ vào Cảng Hải Phòng. Mặc dù vận đơn ghi hàng hóa là giấy phế liệu nhưng thực tế khi Phòng Cảnh sát môi trường (CSMT) - Công an TP Hải Phòng và Chi cục Hải quan Cửa khẩu khu vực 3 Hải Phòng tiến hành kiểm tra thì chỉ là rác thải công nghiệp.
Hai tuần, 68 container rác nhập cảng
Ngày 24-4-2008, tàu Pacific Express cập cảng Đoạn Xá, Hải Phòng. Trong số hàng hóa cập cảng có 10 container trên vận đơn ghi là “giấy phế liệu”. Người gửi hàng là Công ty MCDONOUGH INDUSTRIES LLC (Mỹ), người nhận là Công ty SUNRISE INTERNATIONAL TRADE Co. LTD (Trung Quốc). Đơn vị được thông báo chuyển khẩu cho lô hàng là Công ty cổ phần Kim Chính có trụ sở tại xã ái Quốc, huyện Nam Sách, Hải Dương.
Ngày 11-6, Phòng CSMT phối hợp với Chi cục Hải quan cửa khẩu khu vực 3 đã tiến hành kiểm tra, xác minh đối với 10 container đầu tiên tại Cảng Đoạn Xá. Khi kẹp chì được dỡ, cánh cửa container đầu tiên bung ra, một mùi hôi tanh nồng nặc bốc ra. Toàn bộ hàng “giấy phế liệu” trên thực tế chỉ là rác thải công nghiệp: bìa carton, giấy báo cũ, nhựa, dây điện và giẻ rách… Cùng ngày, cơ quan chức năng tiếp tục mở 9 container khác thì toàn bộ “hàng” vẫn chỉ là rác thải. Tất cả đang trong thời kỳ phân hủy, bốc mùi hôi thối khủng khiếp.
Cơ quan chức năng tiến hành xác minh đối với Công ty Kim Chính thì công ty nay đã từ chối nhận hàng. Họ còn khẳng định thời gian qua không hề có bất kỳ giao dịch nào liên quan đến số rác thải này. Thượng tá Nguyễn Quang Hải - Phó trưởng Phòng Cảnh CSMT Công an Hải Phòng cho biết có tổng số 68 container “hàng” rác thải đã được nhập trót lọt vào Cảng Hải Phòng. Chúng được chuyển rải rác theo 12 vận đơn vào Hải Phòng trong vòng 2 tuần từ ngày 24-4 đến 6-6-2008.
Ngày 13-6, Phòng CSMT Hải Phòng và Chi cục Hải quan cửa khẩu khu vực 3 Hải Phòng tiếp tục kiểm tra 10 container tại cảng Đoạn Xá, kết quả cả 10 container này cũng là rác thải công nghiệp đã bốc mùi. Hiện còn 48 container “hàng” vẫn đang nằm rải rác tại các cảng: Chùa Vẽ, Đình Vũ, Transvina chưa được kiểm tra. Số container này đang được chuyển về tập trung tại các bến cảng, tránh gây ô nhiễm sang các hàng hóa khác. Dự kiến, ngày 18-6 cơ quan chức năng sẽ tiếp tục tiến hành kiểm tra.
Thiếu hàng rào ngăn chặn
Trong mấy năm qua, liên tục có những lô hàng rác và chất thải độc hại được nhập khẩu vào Việt Nam. Thống kê của Cục Hải quan Hải Phòng cho thấy từ năm 2003-2006 có tới 50 doanh nghiệp vận chuyển 2.278 container với khối lượng 39.618 tấn đã làm thủ tục thông quan trước khi đưa sang nước thứ 3. Tháng 3-2006, một lô hàng 46 container rác thải công nghiệp gồm toàn màn hình vi tính, vỏ máy photocopy… cũ nát cũng được nhập vào Hải Phòng. Cuối tháng 4-2008, một vụ vận chuyển gần 40 tấn ắc quy chì phế thải qua Cảng Hải Phòng cũng đã bị phát hiện.
Một thủ đoạn quen thuộc được các doanh nghiệp đứng tên nhập khẩu hàng đưa ra là đã bị “gửi nhầm hàng”. Sau đó doanh nghiệp có văn bản từ chối nhận hàng và đề nghị tái xuất.
Tuy nhiên, 68 container rác lần này không còn kịch bản “gửi nhầm hàng” nữa. Doanh nghiệp Việt Nam không đứng tên trực tiếp là người nhận hàng và cũng không làm thủ tục hải quan cho lô hàng, nên rất khó quy trách nhiệm. Theo Phòng CSMT Công an Hải Phòng nếu doanh nghiệp được ghi đích danh là người nhận hàng thì sẽ không thể từ chối trách nhiệm. Còn nếu doanh nghiệp Việt Nam chỉ là người được thông báo làm thủ tục chuyển khẩu mà từ chối nhận hàng thì rất khó xác định trách nhiệm. Như vậy vẫn chưa có tổ chức, cá nhân nào chịu trách nhiệm về lô hàng 68 container rác này.
Việc ngăn chặn rác thải đổ vào Việt Nam không hề đơn giản. Theo quy định, sau khi hàng nhập cảng người nhận mới làm thủ tục. Các cơ quan chức năng chưa có thiết bị soi hàng hóa trong container nên trước khi làm thủ tục lực lượng hải quan không thể biết trong container chứa hàng gì. Vì thế các lô hàng rác và chất thải độc hại từ nước ngoài vẫn có thể thẩm lậu vào cảng biển.
Để làm rõ trách nhiệm các tổ chức, cá nhân liên quan, cơ quan chức năng đang yêu cầu hãng tàu mời người gửi hàng và người nhận hàng từ Mỹ và Trung Quốc sang để làm rõ. Sau đó sẽ có giải pháp xử lý đối với lô hàng rác khổng lồ trên. Tuy nhiên với rác thải độc hại việc tái xuất là không thể nên giải pháp duy nhất là thực hiện tiêu hủy. Và như vậy Hải Phòng lại phải chi kinh phí để tiêu hủy. Tuy nhiên để ngăn chặn rác và chất thải độc hại đổ bộ vào cảng biển cần phải có một giải pháp hữu hiệu. Bởi nếu cứ để rác thải thâm nhập, doanh nghiệp từ chối trách nhiệm thì việc giải quyết hậu quả vẫn đặt trên vai cơ quan chức năng.
