Một điều đáng buồn, nhưng đó là một thực tiễn khi những đơn vị nghệ thuật tại Việt Nam cố gắng “tiếp đầu ngữ" nhà hát đều sống lay lắt trong thời buổi thị trường hiện nay, mặc dù những con người ở đó rất tâm huyết với nghề và có trình độ nghệ thuật cao. Nhưng... mấy ai ngẫm nghĩ cho cái chết của những nhà hát này?
Ước mơ chuyên nghiệp
Nhà hát là biểu hiện cho sự chuyên nghiệp của một bộ môn nghệ thuật, đó là điều mà cả thế giới đã và đang thực hiện. Việt Nam chúng ta cũng học tập mô hình đó để xây dựng sự chuyên nghiệp cho những bộ môn nghệ thuật của mình. Đó là ước mơ, nguyện vọng chính đáng và cao đẹp của những người đã nguyện hiến thân cho nghệ thuật. Cũng có một số nhà hát ghép 2 -3 bộ môn nghệ thuật lại như: giao hưởng – vũ kịch, hợp xướng – vũ kịch... nhưng thông thường mỗi nhà hát đa số chỉ tồn tại một bộ môn nghệ thuật.
Ví dụ: chèo, tuồng, cải lương, kịch, giao hưởng, nhạc nhẹ... Việc này chỉ xây dựng một bộ môn nghệ thuật giúp cho nhà hát có điều kiện để đi vào chuyên sâu một cách thuận tiện hơn. Cũng có nhiều bộ môn nghệ thuật chưa mang tầm cỡ nhà hát nhưng sự thể hiện tính chất chuyên ngành trong cái tên cũng đã rõ: Đoàn ca nhạc nhẹ tháng 8 (của Thành phố Hồ Chí Minh trước đây), Trung tâm ca nhạc nhẹ Thành phố Hồ Chí Minh... Thật khác xa với cái thời “nghiệp dư” cách đây mấy thập kỷ, nhà hát rất ít mà chủ yếu là các đoàn ca múa nhạc – mà thực chất đó là những đoàn nghệ thuật tổng hợp – nói là ca múa nhạc nhưng đôi lúc trong đó có cả tấu hài, xiếc, kịch câm... Ước mơ chuyên nghiệp của những người làm nghệ thuật đã rõ, nhưng thực tiễn diễn ra có khi lại không như điều mong muốn...
Thực tiễn công chúng nghệ thuật – nguyên nhân của những... cái chết
Công chúng nghệ thuật nói chung và âm nhạc nói riêng ở mỗi thế hệ đều có sự thưởng thức khác nhau: cao, thấp, thích môn này, không thích môn kia... sự thưởng thức này phụ thuộc rất lớn vào bối cảnh của xã hội trong giai đoạn mà họ đang sống. Chúng ta đã và đang ra sức xây dựng rất nhiều nhà hát để mang lại cho công chúng những buổi biểu diễn nghệ thuật có chất lượng cao, nhưng điều đó đối với công chúng hiện nay gần như không phải là nhu cầu, mà họ đang cần một thứ khác.
Từ thập niên 50 của thế kỷ 20 trở về trước, khi đời sống nghệ thuật chưa tiếp nhận những loại hình nghệ thuật phương Tây như hiện nay thì miền Bắc có ca trù, chèo, quan họ; miền Nam có nhạc tài tử cải lương; những tỉnh thành còn lại thì có đặc sản dân ca của mình. Đó là những món ăn tinh thần mà công chúng “phải” ăn, “phải” yêu mến vì không có gì khác nữa. Điều này giúp các người làm nghề “ăn nên làm ra” vì đã bán được hàng hoá của mình cho người tiêu dùng (nếu nói theo ngôn ngữ của đời sống thị trường hôm nay).
Họ có thời gian và động lực để không ngừng rèn luyện ngón đàn, câu hát ngày càng điêu luyện và tinh tế. Sự thưởng thức của công chúng tập trung vào một số ít loại hình nghệ thuật, mà đó cũng là những loại hình nghệ thuật xuất phát từ đời sống, ngôn ngữ, tập quán, tâm cảm... của mình nên sự cảm thụ ngày một nâng cao diễn ra được dễ dàng. Ca trù, quan họ, tài tử cải lương... lên ngôi và đạt được những thành tựu nghệ thuật đáng kể là do sự cộng hưởng giữa lực lượng làm nghệ thuật và công chúng thưởng thức. Nhưng từ khi chúng ta tiếp nhận nhiều loại hình nghệ thuật phương Tây khác, thì dường như gió đã xoay chiều..
Nhạc giao hưởng thính phòng, mà chúng ta thường gọi là nhạc cổ điển rồi nhạc kịch (opera), vũ kịch (ballet)... và nhất là nhạc rock, jazz, pop, R&B, new age, hip-hop, rap... mà chúng ta quen gọi là “nhạc nhẹ” đã tràn vào Việt Nam như vũ bão, làm chao đảo các loại hình đã một thời thống trị đời sống nghệ thuật của đông đảo công chúng.
Những thế hệ gần đây trưởng thành trong bối cảnh có nhiều loại hình nghệ thuật giải trí để lựa chọn, từ ca trù, quan họ, chầu văn, tài tử cải lương cho đến nhạc giao hưởng, thính phòng, pop, rock, hip-hop... và cùng nhiều hình thức giải trí khác như phim ảnh, các game show truyền hình... Nhìn chung là một đời sống nghệ thuật phong phú.
Tuy nhiên, do những thế hệ trẻ này không được chuẩn bị chu đáo để tiếp nhận rất nhiều bộ môn nghệ thuật nói trên nên sự hiểu biết của họ khá nông cạn, trong lúc các nhà hát thì trình diễn loại nghệ thuật tinh túy, đỉnh cao. Công chúng đang bơi trong biển cả nghệ thuật nhưng không có khả năng để chọn cho mình một bến đỗ.
Nhà hát Giao hưởng - Vũ kịch Thành phố Hồ Chí Minh phải tổ chức những buổi nói chuyện để công chúng hiểu thêm về nghệ thuật hàn lâm là một ví dụ điển hình về quy trình ngược của xã hội chúng ta, thay vì trang bị những điều này cho công chúng trước hoặc cùng lúc với việc xây dựng các nhà hát kể cả những nhà hát, nhạc nhẹ.
Chúng ta nỗ lực xây dựng các nhà hát với tầm mức nghệ thuật cao nhưng không có công chúng để thưởng thức các bộ môn nghệ thuật này. Đó là nguyên nhân về cái chết của những nhà hát ở thời buổi thị trường như hiện nay.
