Với lợi thế là 1 tỉnh thuộc vành đai kinh tế Vịnh Bắc Bộ, là cửa ngõ quan trọng của hành lang kinh tế Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, có hệ thống cửa khẩu phân bố dọc tuyến biên giới, Quảng Ninh được coi là nơi hội tụ, giao lưu thương mại - du lịch với Trung Quốc và các nước trong khu vực.
Để kinh tế Quảng Ninh phát triển nhanh và bền vững trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế thì vấn đề phát triển thương mại biên giới cần được đặc biệt quan tâm. Mặc dù trong những năm gần đây, thương mại biên giới đã được Chính phủ, tỉnh quan tâm, nhưng để khai thác có hiệu quả, phát huy tiềm năng lợi thế thì rất cần có chiến lược phát triển toàn diện với các quyết sách đầu tư, điều hành linh hoạt phù hợp trong từng giai đoạn.
Phát huy lợi thế
Hiện nay, cộng đồng các nước ASEAN trong đó có Việt Nam rất quan tâm phát triển thương mại với Trung Quốc. Quảng Ninh đã được Chính phủ cho phép thành lập 3 khu kinh tế cửa khẩu là: Móng Cái, Hoành Mô - Đồng Văn (Bình Liêu) và Bắc Phong Sinh (Hải Hà). Đây chính là tiền đề quan trọng để tỉnh ta thúc đẩy hoạt động biên mậu, tăng thu ngân sách cho Nhà nước và góp phần giải quyết tốt các vấn đề an sinh xã hội của các địa phương vùng biên. Những năm gần đây hành lang pháp lý cho trao đổi thương mại hai nước ngày càng hoàn thiện, tạo điều kiện cho quan hệ thương mại biên giới phát triển theo phương thức hiện đại, phù hợp với thông lệ quốc tế, và các nguyên tắc của WTO. Minh chứng là trao đổi thương mại biên mậu giảm dần, trao đổi chính ngạch tăng nhanh và ngày càng lớn trong tổng kim ngạch trao đổi giữa hai nước. Chính phủ hai nước Việt Nam và Trung Quốc đã rất chú trọng đến phát triển quan hệ thương mại, nỗ lực tháo gỡ những vướng mắc trong hợp tác thương mại. Kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2001-2008 tăng trưởng với tốc độ nhanh. Trung Quốc trở thành đối tác thương mại hàng đầu và là thị trường xuất khẩu lớn của Việt Nam về những mặt hàng có lợi thế tự nhiên như nông sản, rau quả, khoáng sản... Trong quan hệ thương mại giữa hai nước thời gian gần đây đã xuất hiện những xu thế tích cực, hoạt động thương mại gắn với đầu tư. Riêng tại Quảng Ninh, đầu tư từ Trung Quốc vào các cụm, khu công nghiệp trên địa bàn tăng nhanh trong một số lĩnh vực sản xuất hàng xuất khẩu như dệt may, da giày, chế biến thực phẩm, lắp ráp điện tử... Định hướng đến năm 2015, kim ngạch xuất khẩu hàng hoá qua các cửa khẩu của tỉnh với Trung Quốc đạt 10 tỷ USD, trong đó xuất khẩu qua các cửa khẩu biên giới chiếm 60-70%, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu sang Trung Quốc bình quân tăng 15,5%-16%.
Tuy nhiên, với vị trí là cửa ngõ giao thương giữa ASEAN và Trung Quốc, sức ép cạnh tranh trên thị trường nội địa Việt Nam sẽ càng gia tăng, đặc biệt đối với các ngành công nghiệp và thương mại mà các doanh nghiệp Trung Quốc có thế mạnh hơn. Việc gia nhập WTO cũng đã làm bùng nổ trao đổi thương mại biên giới và cũng làm gia tăng nhiều bất cập trong quản lý thương mại biên mậu, kiểm soát chất lượng hàng hóa nhập khẩu, gia tăng tình trạng buôn lậu...
Cần cơ chế điều hành linh hoạt
Nền kinh tế Trung Quốc phát triển nóng trong những năm qua đã làm nhu cầu tiêu thụ nguyên, nhiên liệu tăng mạnh. Đây là cơ hội cho Quảng Ninh xuất khẩu những mặt hàng này nhưng cũng tạo ra thách thức đối với nguy cơ chảy máu tài nguyên và dẫn đến lệch lạc trong cơ cấu xuất khẩu của tỉnh. Hiện nay, hàng hóa nhập khẩu vẫn chủ yếu là máy móc thiết bị, năng lượng điện, ô tô và phụ tùng ô tô, phân bón, phôi thép... Hàng xuất khẩu chủ yếu vẫn là than, xỉ than, quặng, thủy sản, nông sản, gỗ có nguồn gốc nhập khẩu... Trong khi đó, các sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam nói chung và Quảng Ninh nói riêng chưa có khả năng xâm nhập sâu vào thị trường Trung Quốc, chủng loại hàng hóa đơn điệu, chất lượng thiếu ổn định và hầu như không có kinh nghiệm để đưa vào hệ thống phân phối lớn bên trong thị trường nội địa Trung Quốc. Trong quan hệ thương mại biên giới hiện nay các doanh nghiệp vẫn trong tình thế bất lợi, bị động và chạy theo những lợi ích ngắn hạn, chưa có sự hợp tác liên kết của các doanh nghiệp xuất khẩu. Bên cạnh đó, công tác nghiên cứu, dự báo, phân tích thị trường, xúc tiến thương mại còn nhiều bất cập. Thực tế các doanh nghiệp tham gia hoạt động xuất nhập khẩu đã nhiều lần lao đao do không nắm bắt kịp thời được những thông tin về thay đổi cơ chế, chính sách của Trung Quốc. Đặc biệt từ đầu tháng 4-2009 đến nay, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đang gặp khó khăn do tình trạng ách tắc hàng hóa tại các cửa khẩu của tỉnh. Bộ Công thương đã có dự kiến làm việc với hai địa phương Hải Phòng và Quảng Ninh nhằm tìm giải pháp tháo gỡ khó khăn do việc ách tắc hàng hóa nói trên của doanh nghiệp nhưng trước mắt vẫn chưa có giải pháp hiệu quả.
Để khắc phục tình trạng trên, trước mắt tỉnh cần sớm thành lập trung tâm thông tin, nghiên cứu chính sách điều hành biên mậu và dự báo tình hình xuất nhập khẩu biên mậu để cung cấp thông tin kịp thời giúp doanh nghiệp tránh được những bất lợi trong quan hệ thương mại với Trung Quốc. Để hoạt động thương mại biên giới phát huy được thế mạnh đòi hỏi công tác phối kết hợp giữa các ban ngành, các địa phương trong tỉnh phải được nâng cao hiệu quả hơn nữa.
