Thời gian qua, Quảng Ninh luôn coi công tác quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh than trên địa bàn là nhiệm vụ chính trị trọng tâm và thường xuyên. Do đó tình trạng khai thác, vận chuyển, chế biến và tiêu thụ, xuất khẩu than trái phép trên địa bàn được kiểm soát.
Nhận thức của nhân dân về bảo vệ tài nguyên than được nâng lên. Hoạt động sản xuất và kinh doanh than của các đơn vị ngành Than ổn định, đóng góp quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh và đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia.
San lấp moong khai thác than trái phép tại tổ 9, khu 7, phường Hà Tu, TP Hạ Long.
Ảnh: Quế Ninh
Mặc dù hoạt động khai thác than trái phép cơ bản đã được kiểm soát, tuy nhiên tại một số khu vực nằm trong ranh giới mỏ hoặc đã giao cho Vinacomin quản lý, bảo vệ vẫn lén lút xảy ra các hiện tượng đào bới, mở các điểm khai thác than trái phép như trong ranh giới Công ty Than Mạo Khê; khu vực giáp ranh TP Uông Bí và huyện Hoành Bồ (ranh giới quản lý của Công ty Than Uông Bí) và tại các phường Cao Xanh, Hà Khánh, Cao Thắng, Hà Tu (Hạ Long)... Chính quyền địa phương từ tỉnh đến cấp huyện, xã và các đơn vị ngành Than đã nhiều lần kiểm tra, xử lý (đánh sập, lấp cửa lò, cắt đường vận chuyển, phạt hành chính, trục xuất lao động) nhưng chưa có hiệu quả. Mặt khác, sau khi được cấp giấy phép khai thác than, Vinacomin giao kế hoạch nhưng các đơn vị trực thuộc thực hiện không đúng quy định của giấy phép như khai thác không đúng phương pháp, khai thác vượt công suất so với giấy phép... Việc ký hợp đồng giao thầu khai thác than giữa đơn vị được cấp phép và đơn vị khác nhưng khai thác không theo dự án được cấp phép. Các đơn vị được cấp giấy phép chưa hoàn thiện các thủ tục pháp lý trong hoạt động khai thác than (báo cáo đánh giá tác động môi trường, ký quỹ môi trường, thuê đất... Hệ thống các cụm cảng và bến thủy nội địa tiêu thụ than của Vinacomin tiến độ triển khai còn chậm; hầu hết chưa được đầu tư xây dựng, cơ sở vật chất, hạ tầng các bến cảng còn lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu.
Hiện nay trên địa bàn toàn tỉnh có 26 doanh nghiệp không thuộc Vinacomin còn than tồn đọng tại các cảng, bến (Đông Triều 13 doanh nghiệp, Cẩm Phả 8 doanh nghiệp, Uông Bí 4 doanh nghiệp, Hoành Bồ 1 doanh nghiệp) với số lượng trên 140.000 tấn. Việc thu mua, giải toả lượng than trên cộng với việc tổ chức thu mua than trôi, nổi của ngành Than theo quyết định của Bộ Công thương và cam kết với tỉnh còn chưa đảm bảo tiến độ và yêu cầu; phần lớn than thu gom trong dân vẫn được bán cho các doanh nghiệp ngoài ngành Than. Việc kiểm soát các phương tiện vận chuyển than trên tuyến đường thủy còn gặp nhiều khó khăn và chưa đáp ứng được yêu cầu, nhất là việc lợi dụng vận chuyển than tiêu thụ nội địa để xuất lậu đi Trung Quốc hoặc không vận chuyển, giao nhận đúng nơi quy định mà bán ngay trên các địa bàn giáp ranh với Quảng Ninh.
Trên tuyến đường bộ, các đối tượng tìm mọi cách để ngụy trang (đóng than vào bao hoặc cho vào container), trốn tránh sự kiểm soát của các lực lượng chức năng để vận chuyển than sang các địa bàn lân cận tiêu thụ. Tình trạng thông đồng, móc ngoặc giữa các lái xe với lực lượng bảo vệ mỏ, nhân viên giám định, thủ kho, quản lý cân than, theo dõi vận chuyển than... để lấy than bán ra ngoài còn diễn ra. Từ đầu năm 2008 đến nay, Công an tỉnh đã phối hợp với chính quyền địa phương xử lý đánh sập 3.255 lượt cửa lò, điểm khai thác và thu gom than trái phép; bắt giữ 4.139 vụ, 4.023 đối tượng vi phạm về khai thác, vận chuyển, kinh doanh than trái phép; thu giữ 361.190 tấn than các loại.
Trên tuyến biên giới biển, lực lượng Bộ đội Biên phòng của tỉnh đã bắt giữ 223 vụ với 223 tàu, bè hoặc mảng với 1.242 đối tượng; tịch thu 159.997 tấn than cám, phát mại thu về cho ngân sách trên 80 tỷ đồng. Khởi tố điều tra ban đầu 29 vụ, 29 tàu với 202 đối tượng; chuyển Công an tỉnh tiếp tục điều tra xử lý 102 vụ, 102 tàu với 634 đối tượng buôn lậu, vận chuyển, kinh doanh than trái phép.
Mặc dù đã có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, tuy nhiên tình trạng khai thác, chế biến, vận chuyển, kinh doanh than trái phép vẫn tái diễn trở lại ở một số nơi. Điều này cho thấy đối tượng khai thác, vận chuyển, tiêu thụ trái phép ngày một sử dụng nhiều phương thức, thủ đoạn tinh vi hơn (lợi dụng diện tích đất được giao trồng rừng, đất ở, mở đường dân sinh...) để trốn tránh sự kiểm tra, kiểm soát của cơ quan chức năng. Chế tài xử lý vi phạm các hoạt động khai thác, chế biến, vận chuyển, kinh doanh than trái phép đối với một số trường hợp hiệu quả chưa cao, chưa đủ sức răn đe; các đối tượng vi phạm chưa đủ cơ sở và điều kiện để lập hồ sơ xử lý hình sự theo quy định của pháp luật. Một số khu vực tài nguyên nằm xen kẽ khu dân cư nên công tác bảo vệ và quản lý tài nguyên còn gặp nhiều khó khăn. Công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên trong ranh giới mỏ của các đơn vị thuộc Vinacomin chưa tốt, còn nhiều bất cập.
Để tiến tới chấm dứt tình trạng khai thác, chế biến, vận chuyển, kinh doanh than trái phép, các đơn vị khai thác than thuộc Vinacomin thực hiện nghiêm túc các quy định của giấy phép khai thác than và quy định của pháp luật có liên quan; khai thác tiết kiệm có hiệu quả tài nguyên than; thu hồi triệt để than trong quá trình khai thác, chế biến, sàng tuyển. Nghiên cứu các phương án để đền bù, giải phóng mặt bằng các khu dân cư nằm xen kẽ trong ranh giới quản lý, tập trung khai thác, hoàn thổ, làm hạ tầng bán lại cho người lao động trong đơn vị hoặc nhân dân làm đất ở. Quản lý chặt chẽ đất đá thải mỏ, bã sàng, đá xít thải có than; tăng cường các biện pháp bảo vệ tài nguyên than trong ranh giới mỏ được giao, sản phẩm than, tránh trường hợp móc ngoặc lấy than từ mỏ tuồn ra ngoài; có chế tài để ngăn chặn triệt để việc tuồn than từ các mỏ ra ngoài; đặc biệt đề cao vai trò, trách nhiệm của lãnh đạo đơn vị cũng như lực lượng bảo vệ mỏ; nâng cao hiệu quả quản lý các trạm kiểm soát trên đường chuyên dùng chở than. Các cơ quan chức năng xem xét, nghiên cứu việc cấp giấy phép khai thác các điểm lộ vỉa nhỏ lẻ trong ranh giới quản lý của các mỏ hầm lò để khai thác nhanh và hoàn nguyên, cải tạo phục hồi môi trường tránh tình trạng khai thác trái phép; điều chỉnh giá bán than trong nước phù hợp với giá than xuất khẩu; giải toả các bến bãi, chế biến trái phép, các trường hợp kinh doanh than không đủ điều kiện. Tăng cường hơn nữa công tác tuyên truyền, phổ biến nội dung về Luật Khoáng sản cho nhân dân, vận động nhân dân tích cực bảo vệ tài nguyên.
