Theo nhận định của nhiều người sống trong than thì có ba nguồn cấp than cho thị trường than lậu. Nhiều nhất, lớn nhất lại chính từ các công trường đang khai thác của ngành Than.
>>Nói về than xuất lậu
Ngành đã tổ chức lại việc khai thác và thu gom, nhưng vẫn còn không ít mỏ nhỏ, xí nghiệp nhỏ khai thác thu mua chồng lấn. Vẫn còn nhiều ô tô, máy xúc hợp đồng làm cửu vạn cho các doanh nghiệp thương mại, đầu tư, xây lắp của ngành. Các doanh nghiệp này làm ít mà thuê nhiều bến bãi chứa than. Lợi dụng kiểu làm than xôi đỗ, đầu nậu ngoài ngành tìm mọi cách để bòn rút than. Đã bắt được nhiều vụ bán, nhưng gần nhất phải kể đến vụ rút ruột từ kho than X 91, thuộc Tổng Công ty Đông bắc. Cả tháng trời, hai xe lấy gần 4.000 tấn than giữa thanh thiên, bạch nhật. Chuyện vỡ lở, doanh nghiệp đã nói lời xin lỗi trên truyền hình. Khán giả truyền hình vẫn thấy có cái gì đó phía sau việc nhận trách nhiệm quản lý yếu kém này.
Lậu ngay trong sản xuất là nguồn than lậu nhiều nhất, khó phát hiện nhất. Nhà nước mất thuế tài nguyên, mất phí môi trường. Doanh nghiệp phải chi phí sản xuất mà không có thêm sản lượng. Kẻ được là hàng trăm buộc tiền, đếm không xuể mà cũng chẳng cần đếm. Luật bất thành văn, nhưng làm ăn với nhau thì nghiêm lắm. Thấy điều này, mới dễ hiểu, tại sao một số đại gia ở Cẩm Phả không được phép khai thác than, không nơi chế biến, mà vẫn có nhiều than xuất bán.
Thứ hai là, than khai thác trái phép. Nguồn này có thường xuyên, diễn ra hàng ngày, hàng giờ ở cả trong nhà dân đang sinh sống. Nhưng đừng tưởng là dân khai thác, dân xây tường để che chắn con mắt một số cán bộ công quyền. Đầu nậu cả đấy. Còn có cả cách che chắn bằng các dự án trồng rừng, nuôi gia súc, kiểu như dự án Thiên Nam, trồng rừng, nuôi tôm ngay trên nóc lò giếng Mông Dương. Than càng được giá, càng khó mua thì càng có thêm nhiều dự án. Cách làm nhanh nhất, bôi trơn nhanh nhất là công nghệ phong bì. Tuy nhiên, nguồn than trái phép này không lớn. Kiểm tra, kiểm soát ròng rã hơn một tháng trời, TX Cẩm Phả mới phát hiện được ba cửa lò trái phép, thu hơn 50 tấn than.
Thứ ba là, than tận thu từ các đầu đường bãi thải, than trôi trên sông, suối vào mùa mưa. Người dân Cẩm Phả ước tính mỗi năm, nhiều lắm cũng khoảng 100 nghìn tấn. Cùng với nguồn than này, có than từ mỏ Cổ Kênh (Chí Linh-Hải Dương) cũng được đưa ra pha trộn.
Nói tóm lại, trôi nổi lớn nhất vẫn là từ các doanh nghiệp nhỏ, lẻ của ngành Than. Bồng bềnh than trôi, mà âm thầm, quyết liệt, nghìn vạn kiểu đào khoét, bòn rút nguồn vàng đen. Thế nên, dẹp bỏ, bắt giữ mới là khúc dạo đầu. Cần phải có cách nhìn cách nghĩ khác về quản lý nguồn than.
------------------------------------
(*) Kỳ sau: Có bao nhiêu than xuất lậu?
