''Than tặc'' bùng phát trở lại

Gần 10 năm trước các lực lượng chức năng đã từng phải ra quân dẹp yên tình trạng khai thác than trái phép trên địa bàn xã Yên Thọ (Đông Triều). Sau thời gian dài ngủ yên hiện nay nạn ''than tặc’'' đang bùng phát trở lại tại phía sau  ''làng địa chất 906'' thuộc khu vực thôn Trại Hà.

Khai thác than trái phép tại đây không chỉ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường, nguồn tài nguyên quốc gia, an ninh trật tự trên địa bàn mà đang ‘’ăn’’ dần đến những chân cột điện 110 KV, đe dọa đến an toàn của việc vận hành lưới điện cao áp.

Hơn cả một khai trường

Tôi đã nhiều lần cùng các đoàn kiểm tra liên ngành đi ‘’đánh sập’’ những điểm khai thác trái phép nhưng chưa bao giờ thấy có khai trường khai thác than lộ thiên, hầm lò ‘’thổ phỉ’’ lại có quy mô lớn như điểm khai thác tại thôn Trại Hà, xã Yên Thọ (Đông Triều). Từ đường 18A chỉ cần đi qua cổng Xí nghiệp Địa chất trắc địa 906 hơn 1 km là tới.  Không thể tưởng tượng nổi, ở ngay sát vách của một doanh nghiệp thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam lại có một khai trường than thổ phỉ lớn như vậy. Những điểm bới than theo phương pháp lộ vỉa, hầm lò mọc chi chít. Những chiếc hố nằm kề san sát nhau sâu 4-5m, rộng khoảng 400- 500m2, theo lời những người dân ở đây thì những hố này ngày càng được đội đào than ‘’thổ phỉ’’ bành trướng to hơn, sâu hơn. Đất, đá đào bới ra đến đâu đều được bốc xúc lên ô tô để vận chuyển đi nơi khác. Người lái xe đưa chúng tôi đi cũng phải thốt lên: “Kể cũng tài thật, đến khai trường khai thác than lộ thiên của một công ty than lớn chắc cũng không thể dọn dẹp đất đá thải sạch sẽ như thế này”. Chỉ quanh khu vực chúng tôi đang đứng cũng có tới 3-4 lòng moong như thế. Không biết có phải do đã nhận được sự báo trước từ “trạm gác” ngoài đường hay không mà khi chúng tôi tới nơi một nhóm thợ đang xúc than lên xe ô tô gọi nhau ‘’nhà báo đến đấy’’. Còn dưới moong chỉ có vài người dân địa phương đang mót than, những chiếc máy gạt, máy xúc đều đã được đưa lên gốc cây xung quanh khu vực khai thác, đất do xe chạy qua vẫn còn mới nguyên, dầu máy còn vương vãi đầy đường. Dưới tán các gốc cây vải đám thợ làm than nằm ngủ la liệt. Một chị đang mót than cho biết: Máy móc vừa được đưa lên nghỉ rồi. Thường thì ban ngày chỉ có mấy lò than làm thôi còn ban đêm mới khai thác lộ thiên. Nếu muốn biết rõ thì tối lên đây, đèn điện sáng trưng, máy khoan, máy xúc kêu ầm ầm.

Từ mép lòng moong chúng tôi đi tiếp lên vườn vải của một gia đình gần đấy, trong khoảnh đất rộng chừng 100m2 mà có tới 6 lò than. Tất cả đều đã được phủ cành cây, đắp chiếu, có lò vừa được xúc đất lấp đầy, những chiếc máy nổ chắc vừa được khiêng đi nên dầu vẫn còn chảy lênh láng đầy miệng lò. Những người làm than thuê do chưa kịp đi ẩn nấp nên khi vừa thấy chúng tôi họ nằm luôn ra gốc vải úp mũ che lên mặt vờ như đang ngủ. Chúng tôi hỏi mấy người đang xúc than lên xe ô tô ‘’ai là ông chủ ở đây?” tất cả đều trả lời không biết, họ đều là người làm thuê (!). Đi tiếp sang một đoạn nữa chẳng khó khăn gì chúng tôi lại thấy 3 lò than nằm ngay gần kho mìn của Xí nghiệp địa chất trắc địa 906. Chắc chủ lò vừa cho người đậy nắp che nên những cành cây phủ trên vẫn còn tươi nguyên, vài xẻng đất xúc vội đắp qua quít không giấu được ống thông gió từ trong lò ra. Một người dân đang mót than ở gần cho biết: ở dưới lò hình như vẫn còn người chưa kịp trèo lên, họ chỉ phủ tạm vậy thôi. Thấy chúng tôi thắc mắc về mấy ngôi nhà cấp 4 được xây tường bao kín mít, cửa khóa im ỉm nhưng ngoài sân lại chình ình một cái máy nổ to tướng, than, dầu máy vẫn còn vương vãi đầy sân. Người dân ở khu vực xung quanh cho biết đấy chỉ là nhà “hờ” thôi. Thấy chúng tôi có vẻ không hiểu họ giải thích thêm ‘’vì nhà xây không phải để ở mà giữa nhà là một lò than, ban ngày để che mắt thế gian họ khóa cửa để đấy, tối mới mở ra hoạt động’’.

Để được mục sở thị khai trường khai thác than thổ phỉ này hoạt động về đêm như thế nào, tối hôm sau chúng tôi quay trở lại. Quả thật đúng như phản ánh của người dân địa phương, ban ngày im ắng bao nhiêu thì đêm lại sôi động bấy nhiêu. Trên lòng moong đèn điện sáng trưng, máy xúc, máy khoan, thợ làm thuê tất cả đều hoạt động hết công suất. Những chiếc xe ô tô tải loại 3,5 tấn ì ạch chở đầy than, đất đá thải ra khỏi khai trường. Những ngôi nhà ban ngày cửa khóa im ỉm, tối điện lại sáng trưng, cổng đã mở, xe ô tô lùi vào tận cửa đón từng thúng than đội từ trong nhà ra.

Hiểm họa đang treo trên đầu

Ông Nguyễn Phồn Kền, Đội trưởng Đội quản lý điện cao thế miền Tây (Xí nghiệp Điện cao thế miền Bắc) cho biết: Qua kiểm tra hành lang hai đường dây 173, 174 tuyến Uông Bí - Phả Lại chúng tôi phát hiện tại khu vực làng địa chất 906 thuộc thôn Trại Hà, xã Yên Thọ có rất nhiều điểm khai thác than thổ phỉ nằm trong hành lang an toàn và gần khu vực chân cột điện 110KV gây nứt, lún, lở chân cột đe dọa đến quá trình vận hành, an toàn lưới điện. Nhất là tại cột 96-97 của hai đường dây này hiện có 2 điểm khai thác than hầm lò và 1 điểm khai thác than lộ thiên đã đào sâu vào đến gần chân cột. Trước đây khi họ vừa tổ chức đào đất đá trong vườn nhà dân gần khu vực chân cột, chúng tôi hỏi thì họ nói đào ao thả cá, nhưng qua theo dõi thấy đào quá sâu và rộng chúng tôi đã lập biên bản nhưng chủ nhà không chịu ký. Còn những điểm khai thác than hầm lò thì không tìm được người chủ để yêu cầu họ dừng khai thác. Theo tìm hiểu của chúng tôi hiện các lò đều đã đào rất sâu và những người làm thuê ở đây cho biết tất cả các đường lò đều đi về hướng chân cột điện vì hình như ở đấy có vỉa than. Tuyến đường dây 110KV này nối lưới điện hai nhà máy Nhiệt điện Uông Bí và Phả Lại là tuyến đường dây có vai trò cực kỳ quan trọng đảm bảo tính ổn định của hệ thống lưới điện quốc gia. Đặc biệt là đảm bảo cung cấp điện cho khu vực miền Tây của tỉnh Quảng Ninh và hai huyện Thủy Nguyên, Cát Bà (Hải Phòng). Nếu như xảy ra sự cố mất đường nối lưới giữa hai Nhà máy điện thì toàn bộ khu vực miền Tây của tỉnh Quảng Ninh, huyện Chí Linh (Hải Dương), Thủy Nguyên, Cát Bà (Hải Phòng) sẽ bị mất điện. Và nếu như những chân cột bị lún, nứt gây đổ cột thì hiểm họa sẽ rất lớn đối với an toàn của các hộ dân khu vực lân cận. Để đảm bảo an ninh lưới điện quốc gia, loại trừ nguy cơ mất điện diện rộng trên địa bàn, đảm bảo an toàn cho người dân trong khu vực, Xí nghiệp đã báo cáo UBND tỉnh, huyện Đông Triều, hai xã Hoàng Quế và Yên Thọ để có biện pháp ngăn chặn tình trạng khai thác than trái phép gây nguy cơ mất an toàn đường dây. Tuy nhiên, hiện tình trạng khai thác than vẫn diễn biến rất phức tạp, phần lớn là sử dụng cơ giới để khai thác, nhiều hôm họ tổ chức bắn mìn gây rung chuyển toàn bộ khu vực và một số điểm khai thác đã gần sát đến chân cột điện.

Mối nguy mất an toàn không chỉ đối với công trình điện quốc gia mà hiểm họa còn treo lơ lửng trên đầu của chính những người đào than thuê cho các ông chủ và những hộ dân ở khu vực xung quanh. Những đường lò được chống đơn sơ, chẳng ai biết ăn sâu vào lòng đất bao xa, những chiếc ống thông gió được lắp đặt vội vã không hề có dấu hiệu của sự an toàn. Thế nhưng hàng ngày có hàng trăm con người chui ra chui vào đào khoét, moi móc ở bên trong. Những lòng moong sâu tới cả chục mét, rộng tới vài trăm mét vuông ngày càng bành trướng vô hình chung trở thành những hố bom của thời bình và rồi khi mùa mưa tới nó cũng sẽ lại là những túi nước khổng lồ treo lơ lửng trên mái nhà của những hộ dân phía dưới. Điều nguy hiểm hơn nữa mà tất cả những người dân ở khu vực xung quanh đều nhìn thấy đó là phía dưới kho chứa mìn của Xí nghiệp Địa chất trắc địa 906 là chằng chịt những đường lò đang được đào bới. Lỡ như một đường lò nào đó khi đào bới vô tình chạm vào kho mìn này gây cháy nổ thì hậu quả sẽ thế nào?.

Cơ quan chức năng đã thực sự vào cuộc?

Theo văn bản số 949 ngày 29-10-2007 của UBND huyện Đông Triều thì việc khai thác than trái phép trên địa bàn xã Yên Thọ, Hoàng Quế chỉ là “... hiện tượng một số hộ dân đào bới, san gạt đất vườn đồi trồng cây ăn quả. Tại một số điểm san gạt phát hiện có than, các hộ dân đã tự ý gom nhặt, tận thu than sử dụng... Huyện đã tổ chức lực lượng kiểm tra và xử lý các trường hợp vi phạm theo quy định... Đến nay các điểm đào bới, san gạt đất đá, tận thu than trái phép nằm trong hành lang bảo vệ an toàn đường dây 110KV đi qua địa bàn xã Yên Thọ và Hoàng Quế đã chấm dứt’’. Rõ ràng thực tế việc khai thác than trái phép trên địa bàn xã Yên Thọ không còn là tận thu của các hộ dân nữa. Theo phản ánh của người dân thì huyện, xã có tổ chức xử lý các điểm khai thác than trái phép nhưng chỉ làm rất ‘’qua quít”, lò thì chỉ bị đánh sập miệng, đoàn kiểm tra chưa vào thì ở bên trong các chủ lò đã biết trước để di chuyển máy móc, thiết bị. Đoàn vừa đi khỏi lại móc đất đào than. Trước đây khi người dân kiến nghị về việc chủ lò than cho đào đường lò ở giữa nhà thì huyện cho tháo dỡ mái nhà nhưng lại không phá bỏ tường xây nên sau đó vẫn khai thác lại. Nhiều người dân ở khu vực xung quanh đặt câu hỏi ‘’một khai trường khai thác than trái phép lớn thế tại sao chính quyền lại cho rằng chỉ là gom nhặt, tận thu?’’ Liệu có gì khuất tất ở đây mà mỗi lần chính quyền tổ chức truy quét thì chủ lò đã biết trước để đem máy móc đi cất, đoàn kiểm tra vừa đi khỏi máy móc lại ầm ầm nổ, từng đoàn xe tải lại nối đuôi nhau vào chở đất, chở than. Đã đến lúc phải có biện pháp mạnh tay để dẹp yên nạn ‘’than tặc’’ tại xã Yên Thọ (Đông Triều).