Làng gốm Vĩnh Hồng (Đông Triều) từ lâu được biết đến là Hợp tác xã gốm sứ Ánh Hồng có sản lượng cao nhất trong các HTX gốm sứ toàn miền Bắc những năm 80 của thế kỷ trước.
Cứ vào thời điểm trước và sau tết Nguyên đán, trong làng Vĩnh Hồng lại nhộn nhịp, tấp nập người mua kẻ bán, người dân thường không làm kịp sản phẩm để rao bán. Thế nhưng, trước cơn lốc của thị trường, giống như bao làng nghề khác không kịp thích nghi, gốm sứ Ánh Hồng bị giải thể, nhiều người thợ giỏi đã phải đi tìm nghề khác để kiếm sống. Tưởng rằng làng gốm sẽ không thể tồn tại nhưng Vĩnh Hồng vẫn còn những người tâm huyết và muốn được duy trì nghề truyền thống này...
Làng gốm, một thời hoàng kim
Những sản phẩm chậu hoa chuẩn bị xuất xưởng.
Những ngày cuối năm Mậu Tý này chúng tôi đến làng gốm Vĩnh Hồng, trên con đường vào làng bắt gặp vài người chất đầy chậu hoa, đôn trên xe máy để chở đi bán. Anh Nguyễn Đình Khoản con trai của nghệ nhân Nguyễn Đình Các - Anh hùng Lao động ngành gốm sứ năm 1985 hiện là trưởng khu Vĩnh Hồng. Khi biết chúng tôi muốn tìm hiểu về làng gốm đã không khỏi bồi hồi. Anh Khoản kể: Vào năm 1957, ông Hoàng Bá Huy, một cán bộ cách mạng khi đưa cả gia đình về Đông Triều sinh sống, thấy nơi đây có nguồn đất sét dồi dào, đã bày cách cho người dân sản xuất đồ gốm sứ để phát triển kinh tế gia đình. Từ đó, làng Vĩnh Hồng đã thành lập ra HTX gốm sứ Ánh Hồng. Thời kỳ đó HTX gốm sứ Ánh Hồng có tiếng vang khắp miền Bắc nhờ sản lượng gốm sứ ra lò lớn hơn nhiều so với các HTX gốm sứ khác. Nhiều người dân Vĩnh Hồng hiện coi ông Hoàng Bá Huy là ông tổ của nghề gốm sứ làng mình. Bởi ông biết kinh nghiệm và bí quyết làm đồ gốm sứ của người Trung Hoa. Bản thân ông Huy từng làm nghề gốm sứ ở Móng Cái, từng đứng ra tập hợp bà con thành lập HTX gốm sứ Đông Thành, với những sản phẩm chủ yếu là bát, đĩa. Được sự quan tâm của ông, nhiều thợ gốm sứ của làng Vĩnh Hồng đã trưởng thành.
Thế nhưng đến khi nhà nước xoá bỏ bao cấp, chính thức bước vào nền kinh tế thị trường, do không kịp thích nghi, hàng loạt HTX gốm sứ ở Đông Triều, trong đó HTX Ánh Hồng, bị giải thể. Từ vài lò gốm còn cầm cự để tiếp tục đỏ lửa, có lúc cả huyện Đông Triều không có lấy một lò gốm nào hoạt động. Sản phẩm làm ra không có nơi tiêu thụ khiến thợ gốm tản mát đi khắp nơi làm thuê cho các làng gốm khác như Bát Tràng (Hà Nội), Chu Đậu (Hải Dương), hoặc có người chuyển nghề khác như làm công nhân, thợ mỏ cho các nhà máy, xí nghiệp. Tưởng rằng nghề gốm ở đây sẽ theo thế mà lụi tàn. Nhưng Vĩnh Hồng vẫn còn có những người tâm huyết với nghề gốm, ngày đêm âm thầm tìm lối ra cho các mẻ gốm của gia đình. Những thành quả cuối cùng đã không phụ công sức của họ. Từ năm 1999 làng gốm đã được khôi phục trở lại.
Cần một hướng đi cho làng gốm
Thăm làng gốm chúng tôi bắt gặp những khoảng sân rộng phơi đầy gốm chưa nung, những gian hàng để gốm mới ra lò. Chỗ này những người thợ đang nhanh tay xúc đất sét cho vào máy xay nhuyễn, chỗ khác mọi người lại ngồi vuốt gốm bên bàn xoay hoặc tỉ mẩn vẽ hoa văn trên các sản phẩm trước khi xếp vào lò nung. Sản phẩm gốm sứ của Vĩnh Hồng chủ yếu là đôn ngồi, bàn sứ, lọ hoa và chậu trồng cây cỡ lớn. Đây là những sản phẩm thường thấy ở nhiều làng gốm sứ khác, song gốm sứ ở đây có những nét rất riêng, cuốn hút được khách hàng. Người Vĩnh Hồng thường vẽ hoa văn lên sản phẩm, sau đó mới phủ men và xếp vào lò nung. Kiểu hoa văn trên được gọi là hoa văn chìm dưới men, thường có một lớp chì và được nung ở nhiệt độ rất cao, từ 1.200-1.300oC, do đó sản phẩm có độ bền cao, khó bị nứt vỡ, hoa văn không phai màu. Trong khi đó, sản phẩm của các làng gốm sứ khác chủ yếu chỉ được nung ở nhiệt độ 800oC, hoa văn nằm trên men, theo thời gian dễ bị phai màu.
Trước đây Vĩnh Hồng có 230 hộ thì tất cả đều theo nghề làm gốm, tập trung tại 33 lò. Nhưng hiện nay do nhiều yếu tố về nhu cầu thị trường, về thu nhập nên cả làng chỉ còn 17 lò còn hoạt động. Thu nhập trung bình của người lao động từ 1,2 đến 1,7 triệu đồng/ người/tháng. Mức thu nhập ấy không phải là cao, song điều quan trọng là họ vẫn còn tâm huyết với nghề của cha ông để lại. Em Phạm Hải Yến một thợ vẽ hoa văn trên gốm tâm sự: ''Em vào nghề mới được hơn một năm tuy thu nhập không được cao chỉ hơn 1 triệu đồng/tháng nhưng dẫu sao cũng có một công việc ổn định và em cũng thích việc làm này''. Quả thật khi ngắm nhìn những chậu hoa, đôn kê chưa nung chỉ khẽ sờ vào là có thể cảm nhận chất đất sét mịn bám vào tay và ngắm những người thợ say mê với nét hoa văn tinh tế, tôi hiểu vì sao họ nặng lòng với nghề đến thế.
Vậy mà, hiện nay làng gốm Vĩnh Hồng đang gặp không ít khó khăn trong việc tìm kiếm thị trường và mở rộng hoạt động sản xuất. Hiện làng chưa có thị trường ổn định. Hầu hết các sản phẩm làm ra đều phải bán cho tư thương với giá rẻ. Giá các sản phẩm đến tay người tiêu dùng thường đắt gấp 4-5 lần giá xuất bán tại lò. Bên cạnh đó nhân công làm nghề gốm không còn nhiều, nhất là những thợ có tay nghề cao. Nhiều gia đình muốn mở rộng đầu tư sản xuất, nhưng lại gặp khó khăn trong vấn đề vay vốn ngân hàng. Với việc dùng tài sản là giấy tờ xác nhận quyền sử dụng đất ở để thế chấp thì cũng chỉ vay được vài chục triệu đồng, trong khi đầu tư cho một hệ thống lò phải mất hàng trăm triệu đồng. Anh Phạm Văn Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Thắng Lan, cho biết: ''Gia đình tôi là cơ sở sản xuất gốm sứ tương đối lớn ở làng với công suất 6 chuyến lò/tháng tương đương với 3.000 sản phẩm nhưng chỉ đủ trang trải tiền lương cho 40 nhân công và có lãi đôi chút. Vì say nghề nên tôi mới duy trì chứ với những nhà có lò nhỏ thì chỉ lấy công làm lãi thôi''.
Trước thực trạng trên, Hiệp hội sứ Đông Triều đã được thành lập nhằm bàn cách tháo gỡ khó khăn, thống nhất về giá cả để duy trì sản xuất cho làng nghề nhưng xem ra hiệu quả chẳng được là bao. Để tạo điều kiện cho làng gốm sứ Vĩnh Hồng phát triển bền vững rất cần sự quan tâm hỗ trợ, tạo điều kiện của địa phương, của ngành Ngân hàng để các hộ được vay vốn đầu tư đổi mới công nghệ làm ra các sản phẩm đáp ứng được yêu cầu của thị trường. Và những người thợ gốm không phải trăn trở, đau đầu với việc ''lãi giả, lỗ thật'' mà họ càng có thêm niềm tin vào ''đất'' để dệt nên những mùa xuân mới...
