Không ồn ào như đợt bàn giao Điện Kính Thiên quãng hai năm về trước, ngày 24-11, một cuộc bàn giao lịch sử giữa Bộ Quốc phòng và UBND TP Hà Nội đã diễn ra một cách lặng lẽ trong Thành cổ Hà Nội.
Quang cảnh của hơn 9.000m2 đất được bàn giao lần này trông thật buồn tẻ: chỉ có những "trại lính" cũ kỹ, hoang lạnh, những căn hầm xù xì từ thời chiến tranh, xen lẫn một vài dấu tích cổ...
Nhưng quang cảnh đó không thể ngăn cản người ta hy vọng về những đền đài, thành quách... còn nằm đâu đó dưới lòng đất. Và quan trọng nhất là sau sáu năm đến nay, chúng ta để nhận được một trong những phần được coi là "bí mật quân sự" cuối cùng trong Thành cổ để hy vọng biến nó trở thành di sản thế giới!
Bí mật quân sự của hôm qua...
Anh Đào Ngọc Lâm, Đội trưởng Đội bảo vệ Thành cổ Hà Nội dẫn tôi vào thăm khu đất vừa được bàn giao. Nằm cách khu Điện Kính Thiên (đã mở cửa tham quan hai năm) chỉ một bức tường và một cái cửa sắt ọp ẹp, nhưng bấy lâu nay khu vực này vẫn là một "bí mật quân sự".
Người tò mò nhìn qua bức tường (có dây thép gai chăng bên trên) chỉ thấy cây cối um tùm, chim chóc véo von, chuột và sóc chạy trên cây loạt soạt. Bên dưới là những dãy nhà cấp 4 quy củ, nhưng cũ kỹ và rêu mốc.
Trước đó, khu vực này là nơi ở của toàn Tiểu đoàn 75 Thông tin, dấu vết còn lại là một tấm bảng tin với khẩu hiệu đỏ chói đầy chất lính: "Tiểu đoàn 75 là một khối thống nhất về ý chí và hành động. Phát huy sức mạnh tổng hợp, xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện".
Hấp dẫn hơn là một tấm bảng nhỏ treo trước cửa dãy nhà, đề "Nhà ngủ nữ B6".
Có thể thấy bộ đội ta "ăn ở" trong thành khá rộng rãi và quy củ. Sân vườn trồng các loại cây như nhãn, muỗm, xà cừ, lại có một dãy trồng toàn si, rễ buông chùm rất đẹp. Tận dụng những phần đất ít ỏi chưa bê-tông hóa, lính ta cũng trồng cả hoa và ớt.
Và điều thật khó tưởng tượng là ngay giữa Hà Nội còn có một cái chuồng lợn của lính. Đây là một công trình khá đặc biệt, tường xây chính là tường của Thành cổ, dày tới nửa mét.
Trên bức tường này còn có dấu vết của những lỗ châu mai thời xưa (để quân trong thành bắn tên/đạn) ra ngoài đường Hoàng Diệu. Dĩ nhiên, với chức năng mới, những lỗ châu mai đó trở nên không cần thiết. Chuồng lợn được thiết kế hai gian, có hố lấy phân, rãnh thoát nước, tóm lại là quy củ và sạch sẽ.
Anh Lâm cho hay, tới tận năm ngoái, chuồng vẫn thực hiện chức năng chăn nuôi của mình - chủ yếu là vỗ béo cho những chú lợn mua về để thịt dần dần. Dù quy củ, nhưng mùi bốc ra vẫn rất kinh dị (vì nó gần ngay khu vực Điện Kính Thiên đã đón khách tham quan), khổ nhất là các nhân viên chăm sóc bồn hoa cây cảnh dọc đường Hoàng Diệu (bên kia bức tường) - họ cứ than phiền suốt vì ô nhiễm!
Thật ra, ngay từ sau năm 2004, đơn vị lính thông tin nói trên đã di chuyển đến nơi khác, khu vực này giống như khu tập thể dành cho một số cán bộ sĩ quan quân đội và gia đình họ. Ngoài những dãy nhà cấp 4, đáng kể nhất chỉ còn thấy một cái cổng cổ và một căn hầm bí ẩn hiện đã bị lấp kín. Căn hầm có một cửa nhô lên mặt đất và một cửa ở phía sau dãy nhà.
Theo phỏng đoán của anh Lâm, hầm đã được đào xuyên qua lòng nhà và rất có thể nó tồn tại từ thời chiến tranh phá hoại. Căn cứ vào hình dáng cửa hầm, có thể coi đây là căn hầm chữ A duy nhất còn lại ở Hà Nội.
Bao giờ Thành cổ "liền một dải"?
Với phần diện tích mới được bàn giao, "trục" Thành cổ Hà Nội từ Cột Cờ - Đoan Môn - Điện Kính Thiên - Hậu Lâu - Cửa Bắc đã được thông suốt ở đoạn giữa (Đoan Môn - Điện Kính Thiên - Hậu Lâu), còn hai đoạn đầu thì vẫn là những khu "bí mật quân sự" với sân Cột Cờ, nhà cửa của quân đội và các công trình Quốc phòng khác.
Chính vì vậy, trong sáu năm qua, dù TP Hà Nội đã được bàn giao tổng cộng tới 2/3 diện tích, nhưng việc quy hoạch và nghiên cứu khu vực này vẫn hầu như "dậm chân tại chỗ" vì nhiều lý do, trong đó có việc thiếu một cái nhìn tổng thể. Chẳng hạn, trên các phần diện tích được bàn giao có rất nhiều nhà cửa do bên quân đội để lại, phải đập bỏ cái nào, cái nào có thể tận dụng, và cái nào có thể coi là di tích (của thời đại Hồ Chí Minh)?
Câu hỏi đó chưa thấy được trả lời một cách rõ ràng. Và tôi nghĩ rằng tấm bảng tin, cùng những dấu tích của Tiểu đoàn 75 kể trên, rất nên chọn lọc để giữ lại vì đó chính là khu "lán trại" của quân đội trong thành (khác với khu chỉ huy ở Điện Kính Thiên)...
Trên phần diện tích vừa được bàn giao, có một kiến trúc cổ có lẽ là duy nhất đó là một bức tường ngăn đôi Điện Kính Thiên và Cửa Bắc. Giữa bức tường là một cái cổng, được xây bằng gạch vồ thời Lê, tới nay đã bị bịt lại. Nhìn những viên gạch cổ đã mủn ra đến mức có thể lấy tay để cạy được, ai cũng thấy xót.
Thế nhưng bên kia cổng vẫn là khu quân đội quản lý, và dù nôn nóng đến mức nào cũng không ai dám leo lên "khảo sát" cái cổng này, nói gì đến việc đục thông hoặc trùng tu nó. Nhưng chúng ta vẫn hy vọng rằng trong thời gian sớm nhất, tất cả diện tích 19,7 hecta của Thành cổ, bao bọc bởi 4 mặt phố Nguyễn Tri Phương, Phan Đình Phùng, Hoàng Diệu, Điện Biên Phủ sẽ sớm liền một dải để trở thành di sản thế giới.
