-Bác bình xem câu vè mới: “Thanh tra, thanh mẹ, thanh gì? Hễ nặng phong bì tớ sẽ thanh-kiu”, nghệ thuật nằm ở chỗ nào?
- Theo mình, xét về mặt nào cũng khá hay. Trước hết nó là câu vè của thời này, thời đổi mới. Nó không thể là thời cũ, bởi hiển hiện ở mấy chữ “phong bì” và “thanh-kiu”. “Phong bì” chỉ bọn hối lộ ngày nay, động tới bất cứ việc gì cũng sẵn sàng “phong bì” đưa tới. “Phong bì” ở đây là nói tắt, để chỉ vật chất dồn tặng, tức tiền. Bọn xấu, bọn tham quan, bọn làm những điều bất chính mỗi lần cấp trên về thanh tra, điều chúng chú ý đầu tiên để thoát thân là đút tiền vào phong bì dấm dúi tặng biếu. Hành động đáng lên án nọ nhưng lại được kẻ thanh tra sẵn lòng tha cứu với cái vẻ đơn giản “tớ sẽ thanh-kiu”; tớ sẽ cảm ơn. “Thanh-kiu” là “cảm ơn”. Kẻ đi chống tham nhũng đã buông lời cảm ơn kẻ dưới thì dù tội gì, lớn hay nhỏ, biết trước là sẽ cho qua hết. Hai chữ tiếng Anh “thanh-kiu” đặt vào đây thật đắc địa, nó vượt ra ngoài ý nghĩa cảm ơn thông thường, đã chứa đựng tiếng cảm ơn đầy mai mỉa, thực dụng. Theo mình, đây là câu chống tiêu cực, chống tham nhũng sớm nhất của văn nghệ dân gian thời hiện tại. Rõ ràng và khúc chiết bao nhiêu!!
- Còn “thanh tra, thanh mẹ, thanh gì?”.
- Bắt đầu là chữ “thanh tra”. Đây không vòng vo nói chuyện những gì khác, đây chỉ nói mỗi chuyện “thanh tra”. Cái giỏi của câu này là cách chơi chữ. Vì có chữ “tra” nên người đặt vè mới qua đó nói đến “mẹ” đến “dì”. Cha, mẹ và dì là tiếng gọi người trong nhà, “tra” này nói thay từ “cha” nên “gì” cũng bẻ queo thành tên gọi khác làm ra một câu hỏi: “Thanh tra thì thanh mẹ làm sao và thanh những gì”. Kẻ đi thanh tra ngang nhiên xưng “tớ” và chỉ cho kẻ dưới cách thoát tội: “Hễ nặng phong bì tớ sẽ thanh-kiu!”. Cũng chơi một chữ “thanh” như ai!
- Ồ, thật thâm đấy nhỉ?
- Sao không thâm? Văn nghệ dân gian là thế. Lấy cái này đè cái khác. Lấy sự đùa cợt để chỉ cái trang nghiêm, trọng đại. Lấy cái giản dị che lấp cái phức tạp. Nói sao cho ngắn, cho dễ thuộc, cho nhanh vào lòng người. Thử hỏi đã mấy người nghe qua câu đó mà không nhớ, không thuộc, không giật mình nếu chẳng may mình vấp chuyện xấu phải để thanh tra?
