Vẫn mang trên mình chiếc áo khoác màu nâu gụ quen thuộc, vừa đặt chân xuống sân bay Nội Bài lúc 7 giờ ngày 29-10, Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển vội vàng ra thẳng bên ngoài nhà ga sau một chặng bay dài từ Geneva về Hà Nội.
Hoá ra, ông muốn tự thưởng cho mình điếu thuốc lá. Đối với ông, chuyến bay lần này là chuyến cuối cùng trong sứ mạng hơn 11 năm trời là "tổng chỉ huy" đoàn đàm phán VN gia nhập WTO.
Bộ trưởng Tuyển vẫn còn nhớ như in, từ ngày diễn ra các phiên họp căng thẳng đầu tiên của Ban Công tác về việc VN gia nhập WTO (WP) cho tới khi ông Chủ tịch WP gõ búa chính thức thông qua toàn bộ hồ sơ của VN là đúng 8 năm 2 tháng 26 ngày. Nói về cảm xúc của mình sau phiên đàm phán cuối cùng này, Bộ trưởng Trương Đình Tuyển cho biết: "Chúng ta phấn khởi không phải chỉ vì sắp trở thành thành viên WTO, mà chủ yếu vì quá trình đổi mới của chúng ta đã được thế giới công nhận thông qua việc kết thúc đàm phán. Gia nhập WTO là tấm giấy chứng nhận của quốc tế cho tiến trình cải cách của chúng ta. Tiến trình này đã đạt nhiều thành tựu có ý nghĩa lịch sử".
Việc Bộ trưởng trực tiếp dự phiên đàm phán cuối cùng ngày 25-26.10 vừa qua chứng tỏ ông vẫn lường trước những bất ngờ nào đó vào phút chót, khi mà phiên họp này được cho là chỉ mang tính thủ tục?
- Thông thường thì vào thời điểm cuối, một số nước vẫn lợi dụng tâm lý "sốt ruột" của các nước đang xin gia nhập để cố nhồi nhét thêm các yêu cầu. Vì vậy, tôi phải đi để đề phòng. Và tôi cũng đi để đọc bài phát biểu bế mạc. Tính từ khi chúng ta nộp đơn xin gia nhập WTO tháng 11.1994, đến nay đã 11 năm rồi. Tôi đã có mặt từ những ngày đàm phán căng thẳng đầu tiên của WP. Vì vậy, tôi cũng muốn chứng kiến giây phút kết thúc. Còn nhớ, ngay trong phiên đàm phán đầu tiên, chúng ta phải trả lời hơn 2.000 câu hỏi chất vấn từ các thành viên WTO về các vấn đề thuộc mọi lĩnh vực của chính sách kinh tế, thương mại gồm: Xuất nhập khẩu, giá cả, đầu tư, đất đai, lao động...
Trên thực tế, đã có những thay đổi nào diễn ra trong phiên họp ngày 25-26.10?
- Các nước có đề xuất sửa chữa một số ngôn từ, nhưng không thay đổi nội dung cam kết. Chúng ta đã chấp thuận điều đó.
Xin Bộ trưởng cho biết kịch bản của lễ kết nạp VN vào ngày 7.11?
- Quá trình đàm phán đã kết thúc. Toàn bộ văn kiện đã được thông qua và trình lên Đại hội đồng. Ban công tác đến giờ này coi như đã giải tán. Tại phiên họp ngày 7.11, VN sẽ báo cáo lại toàn bộ quá trình đàm phán của mình cho Đại hội đồng và nghe ý kiến của họ. Sau đó Đại hội đồng sẽ biểu quyết việc kết nạp, rồi tới lễ ký và họp báo với sự tham dự của Tổng Giám đốc WTO và Trưởng đoàn VN.
Nghĩa là vẫn còn một thủ tục cuối cùng nữa?
- Đúng là vẫn còn thủ tục bỏ phiếu của Đại hội đồng. Nhưng từ trước tới nay, chưa có trường hợp nào bị gạt ra tại phiên họp Đại hội đồng. Chỉ có trường hợp nước nào đó tuyên bố sẽ không áp dụng nghị định thư của VN đối với họ (chứ không phản đối kết nạp), khi đó, chúng ta chưa được họ đối xử như một thành viên WTO và ngược lại chúng ta cũng không cho họ sử dụng cam kết của chúng ta.
Bộ trưởng có thể nói rõ hơn về trường hợp của Hoa Kỳ nếu họ chưa thông qua Quy chế Thương mại bình thường vĩnh viễn (PNTR) với VN?
- Nếu Hoa Kỳ chưa thông qua PNTR với VN, thì tới đây Hoa Kỳ sẽ phải tuyên bố không áp dụng văn kiện của VN. Nghĩa là chúng ta vẫn là thành viên WTO, nhưng đối với Hoa Kỳ thì ta chưa được hưởng những quy định của WTO và cũng không phải thực hiện cam kết đã đưa ra trong WTO với Hoa Kỳ. Tôi tin là trước sau Hoa Kỳ cũng sẽ thông qua PNTR, vì đó là quyền lợi của họ, chứ không phải chỉ quyền lợi của riêng VN. Theo tôi thì quyền lợi của các doanh nghiệp Hoa Kỳ trong trường hợp này lớn hơn của VN. Hiện trong nội bộ Hoa Kỳ đang còn phải thuyết phục nhau, nhưng trước sau họ cũng phải thông qua thôi.
Nhìn lại 11 năm đàm phán, theo ông đâu là giai đoạn gay go nhất?
- Trong đàm phán, mỗi đối tác đều có yêu cầu riêng. Có cái đối tác lớn không quan tâm, bởi nhiều khi không phải cái gì họ cũng mạnh. Ngược lại có một số nước được coi là không lớn, nhưng họ lại có một số mặt mạnh và họ đòi mình mở cửa thị trường ở những mặt đó. Tuy nhiên, thông thường các nền kinh tế mạnh, có quan hệ lớn thì đưa ra đòi hỏi cao, chẳng hạn Trung Quốc, Liên minh Châu Âu (EU), Nhật Bản, Hoa Kỳ. Đàm phán với những đối tác ấy rất khó. Khi đàm phán với EU và Hoa Kỳ, tôi đã 3 đêm không ngủ. Với Hoa Kỳ, nhiều lúc còn phải bỏ ra ngoài phòng đàm phán. Có lẽ một trong những phiên căng thẳng nhất là phiên 13 (ngày 9.10). Đó là phiên họp mà chúng ta phải giải quyết cơ bản các vấn đề còn lại.
Về quãng thời gian đàm phán 11 năm của VN, theo ông, có thể nói là nhanh hay chậm?
- Đàm phán WTO không giống các đàm phán khác. Nếu như đàm phán hiệp định thương mại song phương là hai chiều, theo nguyên tắc có đi có lại, thì đàm phán WTO chỉ là một chiều. WTO có luật lệ rồi. Thuế má ở mức này, ông muốn vào thì ông có theo được không. Người ta đòi hỏi mình chứ mình không đòi hỏi được người ta. Đàm phán càng về sau thì càng khó, do các nước dựa vào chuẩn đạt được với các thành viên mới rồi nâng dần lên. Theo tôi, 11 năm là bình thường, không quá dài, cũng không ngắn. Trung Quốc phải mất 14 năm, Nga đã mất 13 năm rồi mà vẫn chưa vào được. Trước đây, tôi từng tuyên bố khả năng gia nhập WTO năm 2005 là rất mong manh và đó là thực tế. Đàm phán bao giờ cũng phức tạp. Nếu đặt thời hạn, chúng ta sẽ bị neo vào đó và bị các nước khác ép theo hướng không có lợi cho chúng ta.
Sau 11 năm đàm phán, đâu là bài học rút ra để chúng ta tiếp tục cho những cuộc đàm phán tiếp theo, thưa Bộ trưởng?
- Phát biểu bế mạc tại phiên đàm phán cuối cùng vừa qua, tôi cũng đã nói quá trình đàm phán của VN rất dài và khó khăn. Việc kết thúc đàm phán khẳng định nỗ lực của VN không chỉ trên bàn đàm phán, mà trước hết thể hiện ở quá trình cải cách đổi mới thể chế kinh tế của nước ta. Các bộ, ngành đã soạn thảo nhiều văn bản pháp luật và Quốc hội đã làm việc rất khẩn trương với trách nhiệm cao để thông qua các dự luật đó. Quan điểm của chúng ta là cải cách trong nước để hội nhập với bên ngoài. Chúng ta không lấy hội nhập bên ngoài để thúc đẩy cải cách trong nước. Chúng ta chủ động hội nhập là ở chỗ ấy.
Đàm phán đã xong, điều quan trọng nhất cần làm bây giờ là gì?
- Cần chuẩn bị thế nào để đối phó thách thức. Phải nói rằng cuộc cạnh tranh trong sân chơi toàn cầu này không chỉ là cạnh tranh giữa doanh nghiệp và doanh nghiệp, giữa sản phẩm và sản phẩm, mà là giữa nhà nước và nhà nước. Nhà nước có tạo được môi trường thuận lợi để thu hút đầu tư hay không? Gia nhập WTO đặt ra nhiều vấn đề lớn mà Đảng, Nhà nước và toàn dân sẽ phải làm. Tôi được biết sắp tới, trung ương sẽ bàn bạc và đưa ra một số chủ trương chính sách lớn bảo đảm sự phát triển nhanh, bền vững khi VN gia nhập WTO.
- Xin cảm ơn Bộ trưởng.
