Ngoài kết luận “than lậu xuất qua biên giới chủ yếu từ tập đoàn TKV” Phó Thủ tướng Trương Vĩnh Trọng còn yêu cầu đề xuất các giải pháp “sửa đổi cơ chế quản lý, khai thác, vận chuyển, kinh doanh than nhằm tránh độc quyền”. Đó là yêu cầu hết sức quan trọng, nhằm giải quyết tận gốc việc quản lý, ngăn ngừa sự lộn xộn, trước hết phát sinh từ sự quản lý độc quyền.
Than không phải là mặt hàng quốc cấm. Than chỉ là mặt hàng kinh doanh có điều kiện, nhưng ngành than “cấm chỉ” không cho bất cứ doanh nghiệp bên ngoài nào khai thác, mua bán than. Dù “điều kiện” là Bộ Thương Mại, Bộ Công nghiệp (nay là Bộ Công thương) và UBND tỉnh cho phép. Song phép nước thua quyền doanh nghiệp. Sở Thương mại cũng như hầu hết các doanh nghiệp được phép kinh doanh than kêu trời, nhưng trời cũng chẳng thấu.
Lấy lý do “lập lại trật tự, chống thất thoát tài nguyên”, ngành Than nhất mực cấm cửa bên ngoài. Trong khi đó, lại cho phép thương mại của ngành khai thác tận thu, thu mua tất cả các nguồn than trôi nổi. Tay không nắm quyền, thương mại TKV chiêu nạp hàng nghìn xe ô tô, hàng trăm máy xúc vào khai thác, vận chuyển, buôn bán than. Ghê hơn nữa, họ còn lập ra cả Công ty Việt Mỹ để hợp pháp việc bán lậu. Lỗ thủng từ ngành Than, thúc đẩy các doanh nghiệp bên ngoài nhanh chóng nhảy vào làm thuê, xuất thuê, nhiều đến mức ngành Than không còn kìm giữ nổi.
“Thổ phỉ” - nói theo nghĩa đen - ở ngay trong khai trường các mỏ, chen lấn giữa các bến bãi dưới cảng than. Than tận thu đi cùng với than vỉa chính, than lậu đổ cùng chỗ với than không lậu. Người ngoài cuộc không sao phân biệt nổi. Cho nên không lạ gì than được rót từ các bến bãi của ngành Than mà hoá đơn lại được mua mãi tận Hải Phòng, Nam Định. Tội mua, bán hoá đơn (33 vụ) được khởi tố nhiều nhất trong chiến dịch chống buôn lậu than. Tại sao phải mua? Bởi than lậu, ai dám xuất hoá đơn của mỏ! Thế là đẻ ra chuyện khai thác, mua bán vòng vèo. Cho nên nhiều người mừng khi Phó Thủ tướng yêu cầu đề xuất giải pháp thay đổi cơ chế để chống độc quyền. Giải pháp thì nhiều và cũng biết không thể thay đổi ngay quan niệm đã xưa cũ “Nhà nước làm than, than do Nhà nước quản lý”. Chỉ mong sao, trong những năm tới Chính phủ cho thí điểm đấu thầu khai thác các mỏ than, cũng như các khoáng sản khác. Ai cũng có quyền đấu thầu, công ty nào cũng có quyền khai thác miễn là thực hiện đúng các qui định của Nhà nước. Giữ mãi cách quản lý như hiện nay thì ngân sách mất nguồn thu lớn, đẻ ra nhiều rắc rối trong quản lý, đồng thời mang đến tiền của, quyền lực ghê gớm cho một nhóm người.
