Cùng với sự phát triển không ngừng lớn mạnh của ngành Than trong những năm qua, đời sống của người công nhân lao động cũng ngày càng được cải thiện. Sự ra đời của các làng mỏ, khu phố mỏ luôn gắn liền với sự hình thành phát triển của các Công ty Than. Những tên gọi như làng mỏ Cao Sơn, Mạo Khê, phố thợ Vàng Danh, Hà Tu, Cọc Sáu v.v... đã trở thành những địa danh mang nét đặc thù ở Vùng mỏ Quảng Ninh...
Bể bơi dành cho người lao động ở Công ty Than Mông Dương.
Ảnh: V.C.T
Thị xã Cẩm Phả, nơi tập trung nhiều mỏ than lớn nhất của Vùng mỏ, cũng là nơi hình thành sớm nhất và nhiều nhất những làng mỏ. Chúng tôi đến phường Cẩm Phú, một trong những phường có số dân làm nghề mỏ chiếm tỷ lệ cao trên địa bàn thị xã Cẩm Phả. Chủ tịch UBND phường cho biết, Cẩm Phú có 4.015 hộ dân, với trên 15.000 nhân khẩu, thì số gia đình công nhân mỏ đã chiếm trên 75%. Thậm chí, ở đây có rất nhiều gia đình 2 đến 3 thế hệ đều làm công nhân mỏ... Gia đình ông Lê Vân (ở tổ 28, khu 2A) là một trong những hộ như vậy. Năm nay ông Vân vừa tròn 90 tuổi, hiện ông đang sống với người con trai út làm thợ điện ở Công ty Than Cọc 6. Ông kể, ông sinh ra ở vùng quê lúa Thái Bình; năm 14 tuổi, ông theo cha ra Đất mỏ. Bố ông làm phu mỏ cho chủ Pháp; còn ông đi làm thuê cho một cơ sở sản xuất kẹo ở Hòn Gai. Ông được chứng kiến cuộc sống vô cùng cực khổ của những người phu mỏ thời đó. Họ phải làm việc trong môi trường lao động hết sức khó khăn, với những dụng cụ khai thác than thô sơ, sức lao động của người thợ bị bóc lột đến mức cùng kiệt, tính mạng luôn bị đe doạ. Về mùa đông, khi ngủ, cha con ông cũng như những người phu mỏ khác chỉ có những tấm chiếu rách hoặc chiếc vỏ bao tải để chống lại giá rét, cơm được nấu bằng thứ gạo đỏ, thức ăn chủ yếu là cá ót khô... Và ông bảo, cuộc sống khốn khổ, đến bước đường cùng ấy đã làm bùng lên ngọn lửa đấu tranh của thợ mỏ năm 1936. Ông kể một cách rất xúc động không khí sôi sục trong những ngày cả Vùng mỏ đình công tháng 12 năm ấy. Chính không khí cách mạng trong những ngày này đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm hồn ông, kể cả khi xuống tàu thuỷ làm thợ cơ khí cho nhà máy đóng tàu Hải Phòng những năm sau đó; thậm chí cả khi đã rời Vùng than, chuyển đi làm ở nhiều nơi khác nữa. Và sau này, khi Vùng mỏ được giải phóng (năm 1955), ông quyết trở về với Vùng mỏ. Ông làm cán bộå Công đoàn ở nhiều mỏ, từ Hòn Gai, Hà Lầm đến Hà Tu, Tuyển than Cửa Ông... và điểm dừng chân cuối cùng cho đến khi nghỉ hưu (năm 1979) là mỏ than Cọc 6. Ông bảo, mỗi khi có dịp, ông lại trở về thăm những nơi trước đây mình đã công tác. Và ông không thể tưởng tượng nổi bây giờ mọi thứ lại thay đổi nhiều đến thế. Nói ngay như ngôi nhà ông đang ở, trước đây phía trước cỏ mọc um tùm, nhà cửa thưa thớt, lối đi là những con đường đất, bây giờ nhà cửa mọc lên san sát, đường đất được thay bằng đường bê tông... Phố thợ mỏ Cọc 6 hôm nay ngày càng sầm uất, với những nhà văn hoá, trường học, sân vận động v.v... Gia đình những người thợ mỏ hầu như đều đã được sống trong những ngôi nhà khang trang, với đầy đủ những tiện nghi sinh hoạt, con em của họ được học trong những ngôi nhà cao tầng, được quan tâm chu đáo hơn. Ông Vân cho biết, ông có 5 người con thì cả 5 người con của ông đều đang côngtác tại ngành Than, trong đó có 3 người con đang làm việc tại Công ty Than Cọc 6.
Cũng giống như gia đình ông Lê Vân, gia đình ông Nguyễn Phú Cát và bà Đoàn Thị Thang (ở khu 5) có 4 người con thì cả 4 người con đều theo nghề làm mỏ của cha mẹ. Hiện gia đình ông có tất cả là 8 người, cả dâu, rể, đang công tác tại các công ty thuộc ngành Than; người thì lái xe, người thì thợ sửa chữa, công nhân vận tải v.v... Gia đình ông bà Cát đã có 47 năm gắn bó với mảnh đất này. Bà Thang kể lại, hai ông bà đều quê ở Trà Cổ, Móng Cái. Năm 1956, bà ra Khu mỏ, và được nhận vào tại công trường Cọc 6 (Công ty Than Cọc 6 ngày nay). Bà nhớ lại, vào thời điểm những năm tháng chiến tranh chống đế quốc Mỹ, điều kiện làm việc của công nhân mỏ vất vả lắm, trang thiết bị làm việc thì thô sơ, phần lớn chị em nữ công nhân chỉ làm lao động thủ công. Cuộc sống thiếu thốn trăm bề nhưng tinh thần làm việc của anh em công nhân lại rất hăng say... Bà nói: ''- Công trường chúng tôi liên tục dấy lên nhiều phong trào thi đua lao động, sản xuất, làm thêm giờ, thêm ca, với khẩu hiệu ''Làm ngày không đủ, tranh thủ làm đêm'', “Lấy công trường làm nhà, lấy bàn ăn làm giường”. Lao động thời chiến vất vả là thế nhưng chưa bao giờ chúng tôi nghĩ đến chuyện bỏ việc...''.
Ngồi bên cạnh vợ, ông Nguyễn Phú Cát cũng rất sôi nổi, hào hứng khi nhắc lại quá khứ. Ông bảo vào thời điểm những năm 1960, khu Cọc 6 này còn được gọi là xã Thái Bình, nhà cửa thưa thớt, chỉ độ 20 nóc nhà, mà chủ yếu là nhà tranh, vách đất... Năm 1960, khi công trường Cọc 6 phát triển thành Mỏ Than Cọc 6 thì cả Mỏ cũng chỉ có duy nhất một chiếc máy xúc EKG với gàu xúc 4 m3. ''-Bây giờ, nghe nói cả Mỏ đã có 30 máy xúc với gầu xúc dung tích 10 m3.Thế mới thấy ngành than đã lớn mạnh hơn so với trước như thế nào!'' - Ông cười, nói với chúng tôi.
Có lẽ, với những người đã trải qua những năm tháng khó khăn, việc nhắc lại quá khứ cũng là cách để giáo dục con cháu cần biết quý trọng những gì đang có hiện tại. Ông Cát bảo, thời vợ chồng ông đang công tác, phương tiện vận chuyển công nhân lên mỏ làm việc là những chiếc xe thùng bò ma, công nhân phải đứng chen chúc ở trên xe chứ đâu được như các con ông bây giờ, đi làm ở mỏ sướng hơn gấp nhiều lần, được làm việc với những máy móc hiện đại, sức lao động bỏ ra ít hơn nhưng thu nhập lại cao hơn. Lại còn có các chế độ bồi dưỡng, được trang bị các thiết bị bảo hộ lao động như: nhà tắm nước nóng, giặt sấy quần áo, ủng v.v... Làng mỏ thì có những khu vui chơi giải trí như sân vận động, nhà thi đấu thể thao, thư viện, công viên v.v... để thư giãn... Quả so với trước là ''một trời một vực”...
Khi đời sống của những người công nhân mỏ được cải thiện thì ngày càng có nhiều gia đình cho con em mình theo học nghề mỏ và họ lại tiếp tục kế thừa, phát huy những thành quả lao động mà cha ông họ để lại. Và những đại gia đình có nhiều thế hệ làm thợ mỏ lại càng nhiều, các khu phố mỏ lại được hình thành đông vui và nhộn nhịp hơn. Hiện nay, không chỉ có khu phố mỏ Cọc 6, nếu có dịp đi thăm một số khu phố thợ mỏ đang sống tập trung ở những công ty Than khác, chúng ta sẽ cảm nhận được cuộc sống mới của những người thợ mỏ hôm nay đang thay đổi từng ngày, đúng như lời nhận xét của một người thợ mỏ già: “Thợ mỏ bây giờ khác xưa nhiều lắm!”...
