Để lập lại trật tự trong khai thác, vận chuyển, chế biến và kinh doanh than, Bộ Công Thương đã giao cho Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) thực hiện nhiệm vụ thu mua than tận thu trên địa bàn Quảng Ninh (Quyết định số 29/2008/QĐ-BCT ngày 22-8-2008).
Sau gần 2 năm triển khai, tổng lượng than thu mua mới được 36.670 tấn. Mặc dù trên thực tế lượng than này còn khá lớn đặc biệt là ở các địa phương Đông Triều, Cẩm Phả, nhưng từ tháng 4-2009 đến nay, các đơn vị thu mua của TKV chưa mua thêm được một tấn than nào.
Người dân khu vực phường Cẩm Phú (Cẩm Phả) đang đãi than trôi.
Thực hiện quyết định của Bộ Công Thương về việc thu mua nguồn than tận thu tại tỉnh Quảng Ninh, TKV đã giao cho các đơn vị thành viên là Công ty CP Kinh doanh than Cẩm Phả phụ trách thu mua than trôi tại khu vực Cẩm Phả; Công ty CP Kinh doanh than miền Bắc thu mua tại khu vực Hạ Long, Hoành Bồ; Công ty Kho vận Đá Bạc thu mua tại khu vực Uông Bí, Đông Triều. Cùng với đó UBND tỉnh đã chỉ đạo các địa phương tích cực phối hợp với các đơn vị trên kiểm tra khảo sát, thành lập các điểm thu mua và chuẩn bị kho bãi, niêm yết công khai giá, lịch tổ chức thu mua than để tuyên truyền rộng rãi tới nhân dân. Theo thống kê của TKV, tính từ tháng 8-2008 đến hết tháng 4-2009, các đơn vị được giao đã thu mua được 36.670 tấn than trôi. Cụ thể: Công ty CP Kinh doanh Than Cẩm Phả thu mua 32.802 tấn, Công ty CP Kinh doanh than Quảng Ninh thu mua 3.882 tấn, Công ty Kho vận Đá Bạc thu mua gần 45 tấn. Cũng theo báo cáo của Tập đoàn thì tỷ lệ thu mua than cho người dân ở Quảng Ninh còn quá thấp so với khối lượng than thực tế đang tồn trong dân, chỉ đạt khoảng 20%. Từ tháng 4-2009 đến nay đã tròn 1 năm nhưng các đơn vị được giao trách nhiệm thu mua than trôi nổi trong dân đã không thực hiện thu mua được thêm một tấn than trôi nào. Những tưởng sau khi có quyết định của Bộ Công Thương sẽ tạo điều kiện cho người dân thu nhặt than trôi được bán sản phẩm của mình một cách dễ dàng vì theo chủ trương của Bộ và tỉnh việc thu mua này không vì mục đích lợi nhuận mà chủ yếu giải quyết vấn đề an sinh xã hội, tạo thu nhập chính đáng cho một bộ phận nhân dân sống chủ yếu bằng bòn mót than tại các đầu đường, bãi thải, khe, suối hợp pháp. Thế nhưng trên thực tế, việc người dân bán than trôi, than nhặt còn gặp nhiều phiền toái do quy định tiêu chuẩn chất lượng than mà TKV xây dựng, đồng thời đánh giá chất lượng, chủng loại than cũng chỉ bằng cảm quan hoặc qua thoả thuận. Thêm vào đó, việc áp dụng giá bán than trong nước cho các hộ tiêu thụ lớn sau khi đã trừ các chi phí, dẫn đến giá thu mua than của dân thấp hơn giá ở thị trường... Do vậy, người dân không muốn bán cho các đơn vị của Tập đoàn mà tìm cách bán cho tư thương với phương thức bán trao tay, thu tiền mặt với giá cao hơn, không phải lo các thủ tục giấy tờ. Anh Nguyễn Văn Đức, Khu Lán Ga, phường Cẩm Tây cho hay: Chúng tôi cũng biết là có chủ trương của Nhà nước là mua than cho người dân như vậy thôi nhưng thực tế thì chẳng thấy có ai hỏi đến nên bà con ở đây vẫn bán than cho tư thương như trước đây.
Có thể thấy rằng, lượng than trong dân còn khá lớn đã dẫn đến tình trạng người dân tự tổ chức tiêu thụ, di chuyển than đến các kho, cảng, bến, bãi ngoài quy hoạch của TKV, hoặc đến các bến, bãi thuê ngoài tỉnh như ở Hải Phòng, Hải Dương, Thanh Hoá... sau đó tìm cách đưa đi tiêu thụ trái phép, đã làm nảy sinh những phức tạp về an ninh trật tự tại địa phương. Bởi vậy để triển khai có hiệu quả việc thu mua than trôi, than nhặt của nhân dân, thiết nghĩ TKV và các địa phương cần có văn bản hướng dẫn cụ thể, công khai để người dân nắm được và thực hiện như hồ sơ, thủ tục, thẩm quyền, giá cả, phương pháp đánh giá chất lượng than. Việc quản lý các điểm thu mua trên địa bàn tỉnh cũng phải được thống nhất về cơ cấu tổ chức, cách thức triển khai đảm bảo tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân, đồng thời có biện pháp kiểm tra, giám sát đối với các đơn vị, cá nhân được giao trách nhiệm thực hiện, tránh qua khâu trung gian và việc lợi dụng chủ trương này để đưa than không rõ nguồn gốc, than trộm cắp vào hợp thức hoá. Các phường, xã có bộ phận nhân dân sống bằng nghề thu mót than trôi, than nhặt nên đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để nhân dân hiểu và chấp hành tốt chủ trương, chính sách của Nhà nước.
