Thực hiện sự chỉ đạo của Bộ Công Thương, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã tổ chức thu mua than trôi do người dân thu nhặt ở các sông, suối. Từ tháng 8-2008, TKV đã giao cho 3 đơn vị thành viên lập 21 điểm thu mua than trôi trên địa bàn tỉnh. Sau gần 3 tháng triển khai, đến hết ngày 22-10-2008, tổng lượng than các đơn vị này đã thu mua được 7.408 tấn, chiếm khoảng 20% lượng than thu gom được của nhân dân.
* Thu mua than trôi không vì mục tiêu lợi nhuận
Sau khi có Quyết định số 29/2008/QĐ-BCT của Bộ Công Thương về việc quản lý nguồn than trôi nổi trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, UBND tỉnh đã chỉ đạo các địa phương tích cực phối hợp với các đơn vị thành viên của TKV kiểm tra khảo sát, thành lập các điểm thu mua than trôi, than nhặt và chuẩn bị kho bãi, niêm yết công khai giá, lịch tổ chức thu mua than để tuyên truyền rộng rãi tới nhân dân. Với chủ trương và các biện pháp thu mua than tích cực đã được đa số nhân dân trên địa bàn đồng thuận và ủng hộ. Than trôi là những loại than được người dân thu nhặt ở các sông, suối, các tuyến đường vận chuyển đã được chính quyền địa phương xác nhận hợp pháp. Đơn vị được phân công sẽ thống nhất với chính quyền địa phương để tổ chức các điểm thu mua phù hợp với tình hình từng địa bàn. Giá thu mua sẽ được tính theo nguyên tắc lấy giá bán than tại đầu nguồn, theo bảng giá than trong nước do TKV công bố tại từng thời điểm, trừ các chi phí hợp lý tối thiểu của từng đơn vị. Việc TKV trực tiếp thu mua than của người dân không chỉ hạn chế được các khâu trung gian mà khối lượng than thu mua này còn được tiêu thụ theo đúng kế hoạch của Tập đoàn. Việc thu mua than trôi, mót nhặt cho nhân dân sẽ không vì mục đích lợi nhuận mà chủ yếu giải quyết vấn đề an sinh xã hội, tạo thu nhập chính đáng cho một bộ phận dân nghèo sinh sống chủ yếu bằng nghề bòn mót than tại các đầu đường, bãi thải hoặc nhặt đãi than trôi tại các khu vực khe, suối tại Cẩm Phả, Hạ Long, Uông Bí, Đông Triều.
Người dân đãi than trôi tại khu vực phường Cẩm Thịnh, TX Cẩm Phả. ảnh: pv
Được biết, ngay từ giữa tháng 6-2008 khi chưa có Quyết định của Bộ Công Thương, UBND tỉnh đã đề nghị Tập đoàn chỉ đạo các đơn vị thành viên có kế hoạch đảm bảo thu mua hết lượng than trôi, than nhặt cho dân với giá cả hợp lý và không thấp hơn giá tiêu thụ trong nước vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của một bộ phận nhân dân, trong đó có nhiều dân nghèo. Tuy nhiên, việc thực hiện chủ trương của Tỉnh và Quyết định số 29/2008/ QĐ-BCT của Bộ Công Thương về việc quản lý nguồn than trôi nổi trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đã bộc lộ quá nhiều bất cập. Từ tháng 8-2008, TKV đã giao cho 3 đơn vị thành viên lập 21 điểm thu mua than trôi trên địa bàn tỉnh. Sau gần 3 tháng triển khai, đến hết ngày 22-10-2008, tổng lượng than các đơn vị này đã thu mua được 7.408 tấn. Cụ thể: Công ty CP Kinh doanh Than Cẩm Phả thu mua 3.792 tấn, Công ty CP Kinh doanh than Quảng Ninh thu mua 3.572 tấn, Công ty Kho Vận Đá Bạc thu mua 44 tấn. Cũng theo báo cáo của Tập đoàn thì tỷ lệ thu mua than cho người dân mới đạt khoảng 20%, một tỷ lệ còn quá thấp so với khối lượng than thực tế đang tồn trong dân. Lượng than tồn ở các cảng, bãi; than trôi, than nhặt trong dân hiện còn một lượng khá lớn, khoảng trên 500.000 tấn. Những tưởng Quyết định số 29/2008/QĐ-BCT (ngày 22-8-2008) của Bộ Công Thương về việc giao cho Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) quản lý nguồn than trôi nổi tại tỉnh Quảng Ninh sẽ tạo điều kiện cho người dân có nguồn than trôi, than nhặt được bán sản phẩm của mình hợp pháp. Thế nhưng trên thực tế, việc thực hiện Quyết định này đã gặp nhiều vướng mắc, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống vốn đã nhọc nhằn của những người thu mót than trôi.
* Nhiều diễn biến phức tạp
Mặc dù đã được tăng cường quản lý, giám sát, đặc biệt là xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, nhưng theo nhận định của các ngành chức năng, tình hình khai thác, vận chuyển, tiêu thụ than trái phép trong thời gian gần đây có chiều hướng tái diễn và diễn biến phức tạp. Các đối tượng đã tìm mọi phương thức, thủ đoạn để tiếp tục đưa than xuất lậu qua biên giới hoặc tiêu thụ nội địa bằng cả đường thuỷ và đường bộ. Tình hình trộm cắp than tại các khai trường vẫn xảy ra nhiều, một số nơi có dấu hiệu tái diễn tình trạng khai thác trái phép hoặc tìm cách móc nối đưa than từ trong khai trường ra ngoài. Trong tháng 9 và tháng 10 đã xảy ra một số vụ vào khai trường trộm cắp than với số lượng người tham gia đông (từ 50-60 người), khi bị phát hiện những người này đã đánh lại lực lượng bảo vệ. Tại khai trường thuộc ranh giới quản lý của một số đơn vị thuộc TKV ở Hạ Long, Cẩm Phả, Đông Triều đã phát hiện nhiều điểm khai thác than trái phép vào ban đêm. Hoạt động tập kết, thu gom than tại các khu vực giáp ranh khai trường, bãi thải diễn biến rất phức tạp.
Việc tồn số lượng lớn than nhặt trong dân hiện nay là do quy định tiêu chuẩn chất lượng than do TKV xây dựng và ban hành chưa hợp lý. Thêm vào đó, việc áp dụng giá bán than trong nước cho các hộ tiêu thụ lớn sau khi đã trừ các chi phí, dẫn đến giá thu mua than của dân thấp hơn giá ở thị trường... Theo phản ánh của các hộ mót, nhặt than ở các địa phương thì giá mua than của TKV đưa ra thấp hơn từ 15 đến 20% so với giá than thực tế ở thị trường trong nước và việc niêm yết giá công khai ở các điểm thu mua còn chậm. Do vậy, người dân không muốn bán cho các đơn vị của Tập đoàn mà tìm cách bán cho tư thương với phương thức bán trao tay, thu tiền mặt giá cao hơn lại không phải lo các thủ tục giấy tờ. Cũng vì lý do này, hiện nay có nhiều điểm thu mua gom của các đơn vị còn phải thông qua trung gian, chưa mua trực tiếp được than từ người dân lao động. Bên cạnh đó, việc đánh giá chất lượng, chủng loại than bằng cảm quan hoặc qua thoả thuận cũng là một cản trở trong việc thu mua than.
Lượng than tồn trong dân quá lớn đã dẫn đến tình trạng người dân tự tổ chức tiêu thụ, di chuyển than đến các kho, cảng, bến, bãi ngoài quy hoạch của TKV, hoặc đến các bến, bãi thuê ngoài tỉnh như ở Hải Phòng, Hải Dương, Thanh Hoá... sau đó tìm cách đưa đi tiêu thụ trái phép, đã làm nảy sinh những phức tạp về an ninh trật tự tại địa phương.
Bởi vậy để triển khai có hiệu quả việc thu mua than trôi, than nhặt của nhân dân, thiết nghĩ TKV và các địa phương cần có văn bản hướng dẫn cụ thể, công khai để người dân nắm được và thực hiện như hồ sơ, thủ tục, thẩm quyền, giá cả, phương pháp đánh giá chất lượng than... Việc quản lý các điểm thu mua trên địa bàn tỉnh cũng phải được thống nhất về cơ cấu tổ chức, cách thức triển khai đảm bảo tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân, đồng thời có biện pháp kiểm tra, giám sát đối với các đơn vị, cá nhân được giao trách nhiệm thực hiện, tránh qua khâu trung gian và việc lợi dụng chủ trương này để đưa than không rõ nguồn gốc, than trộm cắp vào hợp thức hoá. Bên cạnh đó, các phường có bộ phận nhân dân sống bằng nghề thu mót than trôi, than nhặt nên đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để nhân dân hiểu và chấp hành chủ trương, chính sách của Nhà nước ngày càng tốt hơn.
