Thủ tục "rùa": Lãng phí cơ hội

Một nguyên nhân lớn khác làm chậm tiến độ giải ngân các công trình xây dựng cơ bản là "ma trận" thủ tục xây dựng cơ bản (XDCB). Các nhà quản lý dường như luôn chạy theo diễn biến công trình để chữa cháy, hơn là tạo ra một khuôn khổ pháp lý chặt mà thoáng ngay từ đầu.

"Đàn rùa" thủ tục này đã làm lãng phí cơ hội, làm đội tổng mức đầu tư của hầu hết các dự án.

"Ma trận" thủ tục

Ông Lê Tuấn Anh - TGĐ PMU18 - đưa ra hàng loạt ví dụ về "đàn rùa" thủ tục hiện đang là lực cản lớn nhất trong quá trình triển khai các dự án XDCB. Chỉ riêng quy chế quản lý đầu tư XDCB đã được điều chỉnh bằng Nghị định (NĐ) 16 /CP của Chính phủ; 2 thông tư hướng dẫn và 1 quyết định của bộ Xây dựng.

Đáng chú ý, khi ban hành TT 06/2005/TT-BXD ngày 15.4.2005, Bộ Xây dựng công bố là nhằm tháo gỡ vướng mắc cho DN trong việc xây dựng đơn giá ca máy phù hợp với thực tế bằng cách giao cho các địa phương ban hành.

Song trên thực tế, từ khi Bộ Xây dựng yêu cầu (tháng 4.2005) đến mãi tháng 12.2006 có nhiều tỉnh mới lập và ban hành xong. Ngoài ra, nảy sinh một thực tế nực cười là: Cùng một dự án đường chạy qua địa bàn 3 tỉnh thì 3 địa phương ban hành 3 đơn giá khác nhau.

Như vậy, thông tư ban hành với ý tốt chủ quan của Bộ Xây dựng, nhưng thực tế khách quan lại cho thấy đã đẩy người thực hiện vào "ma trận" thủ tục. Hậu quả là tiến độ lập các lệnh thay đổi hợp đồng dự án cầu Bãi Cháy, dự án quốc lộ 18 kéo dài lê thê. Việc lập dự toán, tổng dự toán cho dự án WB 4 để thực hiện đấu thầu cũng chậm hàng năm trời.

Thủ tục xung quanh khâu đấu thầu lại thêm một ví dụ về độ rắc rối và oái oăm của hệ thống thủ tục XDCB. Ngày 29.11.2005, Luật Đấu thầu số 61/2005/QH11 thay thế các NĐ 88/1999/NĐ-CP ngày 1.9.1999; 14/200/NĐ-CP và 66/2003/CP.

Tuy nhiên, mãi ngày 21.4.2006, Bộ Kế hoạch và Đầu tư mới có văn bản số 2820/BKH-QLĐT hướng dẫn thực hiện tạm thời công tác đấu thầu. Như vậy kể từ 1.4.2006, các DN triển khai thực hiện đấu thầu phải theo Luật Đấu thầu và trong khi chưa có NĐ hướng dẫn thi hành luật thì có thể tham khảo các nội dung liên quan trong 3 NĐ 88, 14 và 66.

Và mãi đến ngày 29.6.2006, Chính phủ mới ban hành NĐ 111/2006/NG-CP hướng dẫn thi hành Luật Đấu thầu và lựa chọn nhà thầu theo Luật Xây dựng. Nhưng đến nay, sau hơn 1 năm có NĐ 111 các bộ vẫn chưa có thông tư hướng dẫn thực hiện. Đặc biệt chưa có mẫu hồ sơ mời thầu, tiêu chí lựa chọn nhà thầu và các dịch vụ khác... Hệ lụy là nhà thầu cũng như các BQL dự án cứ phải chờ nếu không muốn làm như cũ để rồi phải sửa lại theo cái mới. Rõ ràng ở trường hợp này chỉ chờ đủ NĐ, TT hướng dẫn thực hiện luật cũng đã 2 năm có lẻ, làm sao dự án không chậm, giải ngân không ì ạch?

Đội tổng mức đầu tư

Mục đích của các thủ tục là để quản lý, vận hành nhanh không gây thất thoát các dự án đầu tư XDCB. Song trên thực tế khâu xây dựng cơ chế cũng quá chậm và nội dung thiếu cập nhật, lạc hậu, lại gây khó khăn cản trở cho các dự án XDCB. Chưa có một nghiên cứu, khảo sát nào về sự nhiêu khê và đường đi lê thê của thủ tục sẽ gây ảnh hưởng ra sao đến nền kinh tế.

Song chỉ một tính toán nho nhỏ về sự chậm trễ của Luật Đấu thầu đã thấy hàng nghìn dự án phải dừng chờ có nghĩa là đồng tiền chậm quay vòng, cơ hội khai thác qua đi. Xin đưa một ví dụ về lãng phí cơ hội: Giá thép năm 2004 là 4.000 đồng/kg đến năm 2007 đã là 11.000 đồng. Một công trình cầu thép chiếm 60% giá thành. Nếu dự án triển khai chậm một - hai năm vì thủ tục, rõ ràng tổng mức đầu tư có thể đội lên gấp đôi. Đấy là chưa kể nhân công, các vật tư thiết bị khác đều trượt giá.

Sự chậm trễ về thủ tục cũng là một trong những nguyên nhân lý giải vì sao hầu hết các công trình XDCB đều đội tổng mức đầu tư, có công trình gấp đôi mức ban đầu. Với nhà thầu không lường trước được tốc độ trượt giá mà bị kéo dài vài năm thì cầm chắc lỗ nặng, có nguy cơ phá sản. Hậu quả là 6 tháng đầu năm 2007, tốc độ giải ngân của Bộ GTVT chỉ đạt 31,4% và các dự án XDCB cả nước không qua khỏi tỉ lệ 1/3 kế hoạch. Mặt khác, "ma trận" thủ tục nhiều khi cũng là cái cớ để các nhà thầu kéo dài tiến độ để chờ điều chỉnh đơn giá thanh toán.