Chỉ cần đi quanh các đường phố chính, hay một số cổng trường học, khu chợ trên địa bàn thành phố vào tất cả các thời điểm trong ngày, dễ dàng bắt gặp các quán ăn đường phố: cơm bình dân, bún phở, xe lưu động bán thức ăn được chế biến sẵn… hầu hết đều không che đậy, bụi đường, khói xe thỏa sức bám vào thức ăn.
Tại các quán cháo quẩy cổng chợ Hạ Long 2 mỗi khi khách ghé vào quán, chị chủ quán lau vội tay vào quần, đon đả mời chào. Trên mặt bàn, đĩa quẩy, rau sống không được che đậy. Miệng nói, tay múc cháo, cắt quẩy, bốc thêm chút rau thơm đã được thái sẵn cho vào bát cháo với bàn tay trần. Vừa nói chuyện với khách, chủ quán vừa lấy chiếc khăn mặt lau tay, tiện tay chị “quệt” luôn mặt bàn. Khách ăn xong, chủ quán mang bát để vào xô, đợi khi nào gần hết bát hoặc lúc nào vãn khách, tranh thủ “quệt” qua xà phòng rồi tráng lại bát trong một xô nước. Dưới chân bàn ghế, giấy ăn, rác bừa bãi…
Tương tự như vậy, tại khu vực Chợ Hạ Long I, các sạp hàng bán đậu phụ rán sẵn, kèm ngô luộc. Đậu bày bán trên mặt bàn, không che đậy. Gần trưa hàng bán gần hết, khách cũng vắng. Chủ quán mang chảo rán đậu ra cọ rửa. Thấy khách dừng lại mua hàng, tay dính đầy xà phòng và nhọ nồi, chủ quán nhúng tay vào chậu, rồi đứng dậy cầm thanh đậu và bắp ngô luộc bóc vỏ đưa cho khách. Khách đi, chủquán tiếp tục rửa chảo. Nước bẩn đổ ngay tại chỗ bán hàng.
Còn ở khu vực phía Tây chợ Hạ Long I, chủ quán đem thịt ra nướng ngay trên lề đường. Chiếc găng tay đen sì, chủ quán vừa nướng thịt, vừa bốc than cho vào bếp, chiếc quạt điện dùng để quạt cũng đen như hòn than. Nướng xong, chủ quán cho thịt vào thau, lỡ tay làm rơi miếng thịt xuống đất chủ quán nhặt lên rồi tỉnh bơ bỏ vào thau. Những mẩu thịt bị cháy khét được chủ quán dùng chiếc khăn cũ rích, đen sì lau chùi rồi cũng bỏ vào thau thịt để bán.
Nhanh và tiện là lợi thế của thức ăn đường phố, cũng chính lợi thế này mà thức ăn đường phố tiềm ẩn nguy cơ gây bệnh. Hiện nay, các ngành chức năng chưa kiểm định được chất lượng nguyên liệu của thức ăn đường phố. Bởi vậy, nếu người bán chạy theo lợi nhuận, thiếu lương tâm thì những vi khuẩn nguy hại cho sức khỏe người tiêu dùng như liên cầu khuẩn, vi rút gây tiêu chảy… sẽ có trong thức ăn đường phố. Đó là chưa kể, bản thân những người bán hàng có thể mắc một số bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như lao, viêm gan B…Người mua hàng có thể bị lây nhiễm. Hầu như năm nào vào dịp Tết Nguyên Đán các trường hợp ngộ độc thực phẩm đều gia tăng, phải cấp cứu trong các cơ sở y tế.
Theo quy định của Bộ Y tế về quản lý thức ăn đường phố: “Người kinh doanh thức ăn đường phố phải được tập huấn về vệ sinh an toàn thực phẩm và có giấy xác nhận, phải được khám sức khỏe, người mắc các bệnh truyền nhiễm không được tiếp xúc trực tiếp trong quá trình chế biến thực phẩm, nguyên liệu để chế biến thức ăn đường phố phải bảo đảm an toàn thực phẩm, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng, có đủ nguồn nước đạt quy chuẩn kỹ thuật phục vụ việc chế biến, kinh doanh…”. Tuy nhiên, nếu theo đúng như quy định của Bộ Y tế thì tất cả các cửa hàng bán thức ăn đường phố bán trên địa bàn đều không đảm bảo vệ sinh.
Khi được hỏi về các quy định này, chị Mai Xuân Hạnh - chủ một hàng bún, phở tại chợ Hạ Long I cho biết: “Tôi không biết về quy định này, mà nếu có biết thì những quy định đó chỉ giành cho các nhà hàng, quán ăn lớn thực hiện, chứ ngồi trên vỉa hè bán bánh đa như tôi thì cần gì phải giấy chứng nhận này, chứng nhận nọ, còn sức khỏe thì 6 tháng tôi tự đi kiểm tra một lần”.
Trong khi kiến thức về vệ sinh thực phẩm của người bán hàng hè phố còn hạn chế thì rất nhiều thực khách dễ dãi trong việc ăn uống. Trao đổi với chúng tôi, anh Nguyễn Văn Tuấn, phường Hồng Hải (TP Hạ Long) cho biết: Nhìn thấy quán ăn nào mình thích thì vào chứ ít khi quan tâm đến nguồn gốc hay vấn đề vệ sinh thực phẩm, ăn cho qua ngày.
Hiện nay, các trường hợp ngộ độc thực phẩm xảy ra liên tục, nhưng dường như cả người bán và người mua vẫn nhắm mắt làm ngơ. Nếu có xảy ra ngộ độc thực phẩm đường phố cũng là những việc nhỏ, lẻ, người dân tự điều trị nên dư luận xã hội chưa quan tâm nhiều. Vì đời sống, nên việc sử dụng thức ăn đường phố vẫn phổ biến, dẫn đến nhiều hàng quán, thức ăn vỉa hè mất vệ sinh cứ đua nhau mọc lên. Để khắc phục tình trạng trên, các ngành, các cấp cần đẩy mạnh tuyên truyền các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm, nâng cao hiểu biết của người dân. Các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra, xử phạt các trường hợp vi phạm. Người dân cũng cần tự bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình, không mua, ăn thức ăn đường phố, nhất là các địa chỉ không tin cậy và mất an toàn vệ sinh thực phẩm.
Để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và cộng đồng, trước hết cần đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn để nâng cao kiến thức, thực hành đúng cho những người kinh doanh thức ăn đường phố, qua đó họ nâng cao trách nhiệm, lương tâm đối với người tiêu dùng, thực hiện đầy đủ, nghiêm túc các quy định bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm trong kinh doanh thức ăn đường phố. Người tiêu dùng hãy là người tiêu dùng thông thái, chỉ ăn, mua đồ ăn ở những địa chỉ tin cậy, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm; nói không với những hàng rong không che đậy, quán vỉa hè ẩm thấp, bụi bặm, gần cống rãnh, thiếu nước sạch… Đối với các cơ quan quản lý nhà nước, cần tăng cường công tác quản lý, kiểm tra, xử lý nghiêm những trường hợp vi phạm, thông báo rộng rãi những cơ sở không bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm để người tiêu dùng biết, tẩy chay.
Tuấn Kiệt