Từ năm 1929, trước khi Đảng ta ra đời, ở Khu mỏ, Chi bộ Thanh niên Cách mạng đồng chí hội tại Cẩm Phả - Cửa Ông đã cho xuất bản tờ báo để tuyên truyền cách mạng, lấy tên gọi là báo Than.
Ban đầu toà soạn được đặt tại TX Cẩm Phả, sau đó, khi Chi bộ Đảng đầu tiên được thành lập tại Mạo Khê (Đông Triều) thì báo Than chuyển về đây. Tuy chỉ hoạt động thời gian ngắn nhưng báo Than đã đóng vai trò đắc lực trong việc tuyên truyền cách mạng ở Khu mỏ những năm 1929-1931...
Ngôi nhà số 22 phố Quang Trung (phường Cẩm Đông, TX Cẩm Phả) và tấm bảng đá trước cửa nhà...
Ngược dòng lịch sử...
Ông Hoàng Bách, nguyên Chủ tịch UBND TX Cẩm Phả thời chống Mỹ, năm nay 85 tuổi, là người "dân gốc" ở Cẩm Phả. Khi chúng tôi hỏi ông về những kỷ niệm thời thơ ấu của mình, ông kể: "-Tôi sinh ra năm 1925 ở khu Núi Trọc (nay thuộc phường Cẩm Tây, TX Cẩm Phả), có nghĩa là khi tờ báo Than ra đời, tôi mới được 4 tuổi. Nhưng may mắn trong thời gian hoạt động ở Khu mỏ, tôi được gặp 2 cán bộ lão thành cách mạng thế hệ cha anh. Đó là ông Đặng Châu Tuệ, và bà Vũ Thị Mai, là những người chịu trách nhiệm chính việc in ấn và phát hành tờ báo Than trong quần chúng công nhân mỏ. Họ đã kể lại cho tôi nghe chuyện làm báo THAN của mình; không những thế, chúng tôi còn cùng nhau đến thăm lại nơi tờ báo THAN ra đời. Đó là mấy ngôi nhà cấp 4 nhỏ bé, có cây si lớn, thời Pháp thuộc đây gọi là phố Lion (sư tử), nay là phố Quang Trung, phường Cẩm Đông, TX Cẩm Phả…".
Câu chuyện của người cán bộ cách mạng lão thành đã đưa chúng tôi trở lại thời kỳ hào hùng của lịch sử. Đó là vào đầu năm 1928, Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội - Tổ chức tiền thân của Đảng ta - đã cử một số cán bộ về hoạt động ở Vùng mỏ Cẩm Phả, Cửa Ông. Thời kỳ đó, đồng chí Đặng Châu Tuệ về đây nằm vùng và làm việc ở Nhà sàng Cửa Ông (nay là Công ty Tuyển than Cửa Ông - Vinacomin), còn đồng chí Vũ Thị Mai được cấp trên điều đến hoạt động ở Cửa Ông từ tháng 7-2008. Giữa năm 1929, cơ sở Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội đã phát triển lớn mạnh, rộng khắp Cửa Ông, Cẩm Phả. Để đẩy mạnh công tác tuyên truyền và giác ngộ cách mạng, Chi bộ Thanh niên cách mạng đồng chí hội Cửa Ông - Cẩm Phả đã có sáng kiến xuất bản tờ báo Than. Báo Than ra đời trong lòng địch, để tiện cho việc in ấn bí mật, tờ báo chỉ rộng bằng 1/4 tờ giấy học sinh. Báo được in bằng bàn thạch, mực in làm bằng muội đèn trộn với hắc ín. Nhiệm vụ của tờ báo Than là vạch trần thủ đoạn đàn áp bóc lột của bọn chủ mỏ, kêu gọi mọi người đoàn kết đấu tranh. Với lối viết chân thực, mộc mạc, dễ hiểu, tờ báo trở thành người bạn gần gũi của quần chúng, được thợ mỏ truyền tay nhau đọc…
Trong cuốn "Cửa Ông miền đất thiêng" (do tác giả Thi Sảnh biên soạn, Hội Khoa học lịch sử Quảng Ninh xuất bản năm 2002), có dẫn lời bà Vũ Thị Mai, người mà Chi bộ phân công phụ trách in ấn tờ báo, kể lại công việc làm báo Than như sau: "Hằng ngày tôi chuẩn bị mực in, giấy, bản in rồi in thử. Xong đâu đấy tôi giấu các thứ vào gốc cây si cạnh nhà. Bản in đá có khi cũng thả xuống giếng nước gần đấy để giấu. Đến đêm, khi phố xá đã ngủ yên, tôi lấy các thứ về cùng các anh Chu, Thái hì hục in; có số báo in cho đến sáng. Số báo ra nhiều cũng chỉ vài trăm bản. Báo in xong, trước khi phát hành, anh Tuệ mang cất vào kho Nhà máy cơ khí, nơi anh làm việc...".
Báo phát không cho thợ mỏ. Trước hết cho các hội viên, quần chúng có cảm tình cách mạng. Thợ mỏ xem báo thì kinh ngạc không hiểu báo ở đâu ra, ai viết, ai in mà lại nói toàn những chuyện gần gũi với đời sống khốn cùng và việc làm cực nhọc của họ đến vậy? Hiểu lòng họ đến vậy?
Từ đó, báo Than đã đi vào lòng thợ mỏ, thổi lên trong họ ngọn lửa đấu tranh cách mạng… Một mức độ nào đó, đây cũng là tiền đề để làm nên thành công của cuộc Tổng bãi công của hàng vạn công nhân Khu mỏ ngày 12-11-1936…
Nơi ấy, hôm nay...
Theo chân một cán bộ phường Cẩm Đông (TX Cẩm Phả), chúng tôi đến ngôi nhà số 22, phố Quang Trung. Đó là một ngôi nhà 2 tầng, phía trước nhà ở tầng có treo tấm biển bằng đá, ghi rõ: "Nơi đây, những năm 1928-1929 là nơi in tờ báo "Than", tờ báo bí mật tuyên truyền cách mạng của Chi bộ Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội khu vực Cẩm Phả - Cửa Ông".
Quả thực, nếu không có tấm biển thì chắc chẳng ai biết điều này. Không còn dấu tích cây si lớn, không còn ngôi miếu cổ v.v... như câu chuyện mà ông Hoàng Bách kể lại. Chủ nhân ngôi nhà là ông Phạm Trọng Phả, năm nay đã 62 tuổi. Ông Phả kể lại với chúng tôi: "Tôi là con trai thứ 6 của gia đình 9 anh, chị em. Khi tôi được sinh ra thì khu đất này đã thuộc về gia đình tôi rồi, do bố tôi mua lại của bà Cả Hoan. Bố tôi hầu như không kể gì với chúng tôi về người chủ trước của ngôi nhà. Tôi chỉ hiểu loáng thoáng rằng gia đình bà ấy là gia đình cách mạng. Thời Pháp thuộc, cán bộ hoạt động cách mạng phải tuyệt đối bí mật, ngay cả vợ con hay người thân cũng không được biết về công việc của họ. Có lẽ vì lý do đó mà bố tôi chẳng bao giờ kể cho chúng tôi nghe về chủ nhân cũ của ngôi nhà hoặc cũng có thể bố tôi không biết nhiều về họ chăng?".
Trầm ngâm một lúc rồi ông Phả lại tiếp tục câu chuyện: "Tôi nhớ thời còn bé, ở phía sau ngôi nhà bây giờ có cây si rất to, gốc si phải 5-6 người ôm mới xuể. Tôi chưa thấy ở đâu có cây si to như thế. Sau hoà bình lập lại thì cây si vẫn còn. Cũng có đôi lần cán bộ TX Cẩm Phả xuống nhà tôi động viên gia đình tôi nên giữ cây si lại để làm di tích lịch sử, nhưng chẳng ai đưa ra kế hoạch gì, hay có hướng di chuyển gia đình tôi đến nơi ở khác v.v... Gia đình tôi đông người, các anh chị em đều đã lớn. Ngôi nhà cấp 4 mà chúng tôi ở đã quá chật chội, cộng thêm cây si to lớn ngay sát nhà. Những ngày mưa bão, cành si đập xuống mái ngói vỡ tung toé. Cứ mưa bão là cả gia đình tôi phải đi sơ tán tránh bão. Khi đó Cẩm Phả còn nghèo, không có những ngôi nhà to như bây giờ, nên việc di chuyển cả 11 người trong gia đình thường xuyên vào mùa mưa bão không dễ dàng gì, lại cộng thêm cành si đua sang cả nhà hàng xóm, khi gió thổi to rất nguy hiểm. Vì thế, bố tôi quyết định chặt cây si đi. Còn ngôi miếu cổ, có nhiều đồ đồng quý, luôn bị kẻ trộm nhòm ngó. Xét thấy gia đình không có khả năng trông coi được, bố tôi đem hiến tất cả cho đền Cả (cũng ở phường Cẩm Đông) để làm đồ thờ cúng, và ngôi miếu cũng được phá đi…".
Bà Phạm Thị Gái, 72 tuổi, là chị gái ông Phả, còn cho biết thêm: "Thời khu mỏ bị thực dân Pháp chiếm đóng, khu vực này rất hoang vắng, lau, sậy mọc um tùm, nơi có giếng nước thường cất giữ dụng cụ in báo trước đó, sau được sửa lại thành cái hầm để che giấu cán bộ. Có một lần quân Pháp cùng lính khố xanh ập đến nhà tôi khám xét nhưng không thấy gì. Chúng bắt bố tôi tống lên xe chở đi. Một thời gian sau không khai thác được điều gì ở bố tôi, chúng đành phải thả ông. Cũng nhờ có thành tích trong cuộc kháng chiến chống Pháp mà sau khi hoà bình lập lại ở khu mỏ, bố tôi được lãnh đạo Mỏ than Thống Nhất (nay là Công ty CP Than Thống Nhất - Vinacomin) tín nhiệm cử làm quản đốc một công trường khai thác than của mỏ. Gia đình tôi rất có ý thức giữ gìn ngôi nhà này, mặc dù chúng tôi có 9 anh chị em, nhưng những người đi ở xa đều tự mua nhà chứ gia đình không có ý định bán ngôi nhà của cha mẹ để lại rồi chia nhau…".
Đã 82 năm trôi qua, kể từ khi tờ báo Than ra đời, mọi cái giờ đã trôi vào ký ức, trước mắt tôi chỉ còn là tấm biển bằng đá để minh chứng đây là nơi đã từng ra đời tờ báo cách mạng đầu tiên ở Khu mỏ. Chợt thấy tiếc cho một di tích lịch sử mới chỉ mấy chục năm thôi mà đã mai một; giá như ở đây vẫn còn cây si, vẫn còn ngôi miếu cũ, giếng nước v.v... thì thật quý hoá biết bao…
