Chuyện “thanh lý chất thải” bên Tây và bên Nhật gần như nhau, có điều cái bàn cầu bên Nhật có bọc nệm nhung, gắn thêm bên cạnh cái máy sưởi ấm bàn cầu, nên hễ ngồi vào là không muốn đứng lên nữa, mới ngồi lúc nãy, bây giờ ngồi lại vẫn ngon lành cành đào.
Nhưng bên Tây thì khác, thời gian ở trọ phòng mạch một người bạn ở Maison d’Alfort, Paris, ông Nguyễn Đương, 53 tuổi, dân Bình Tuy, đêm đau bụng, vừa ngồi xuống bàn cầu là nhổm dậy ngay như “đỉa phải vôi”, cơn đau bụng giảm hẳn hai phần, cố “tạo áp” cho lắm cũng chỉ được lơ mơ, không triệt để. Không phải riêng toilet phòng mạch của ông bác sĩ “mọi vàng” Trần Duy Thực này, nhà nhà bên Tây đều vậy.
Ông Đương đặt vấn đề: “Phải chăng vì lý do này mà dân Tây phần nhiều bụng phệ?”. Đặt vấn đề là quyền của ông! Trong chuyến Tây du, khi quá cảnh ở phi trường Đài Bắc bảy tiếng đồng hồ, khi vào toilet, ông Đương lại phải chống nạnh nghiên cứu xem cái cần xả nước ở đâu, nhưng tuyệt nhiên không thấy' xong việc, không biết làm gì hơn là “quất ngựa truy phong”. Ông lẩm bẩm: “Kệ, để giới phu vệ sinh thu dọn”.
Nhưng khi ông vừa bật chốt cửa, một tiếng “ầm” xối xả sau lưng. Quay lại xem, cái bồn được dội kỹ lưỡng, sạch sẽ như có phép lạ. Ông bật thốt: “Lạy Chúa tôi, nó tự động!”. Đến giai đoạn ra lavabo rửa tay, ông cũng quan sát xem thiên hạ làm sao đặng bắt chước. “Ôi! Chỉ cần đưa tay vào là nước ra, lấy tay ra nước ngừng. Rõ là tiện lợi và tiết kiệm”, người dân nhà quê này bình phẩm.
Một lần khác, đau bụng quá, ông Đương xách quần vào, vội quá nên không chốt cửa. 5 giây sau, điện trong phòng tắt tối om. Ông hoảng lên, nhưng cũng khá là AQ nên bèn thầm chê tụi Tây nổi tiếng văn minh và tiến bộ mà cũng cúp điện “vô tội vạ” không thua gì xứ Việt. Chưa làm ăn được gì, ông kéo quần lên, ra ngoài xem, chỗ nào cũng điện sáng, chỉ có cái phòng toilet ông vừa ra là cúp điện. Ông xô cửa trở vào, thấy điện lại sáng. Chốt cửa, ông âm thầm tranh thủ thải. Ra là vậy, ông rút kinh nghiệm: “Nếu không chốt cửa, điện sẽ tắt sau năm giây. Hú hồn!”.
Trước giờ lên lại máy bay đi Paris, xơ Phương, người đi cùng ông Đương, theo lời mời của một tổ chức phi chính phủ, nhờ vả: “Coi đồ dùm, chị đi toalét”. Năm phút sau trở ra, chị than thở: “Sao nó cứ tắt điện, chị vào thử 2 phòng, đều rứa cả; hay là nó chỉ dành riêng cho người Tây phương?”. Đúng mối, ông Đương lên lớp dạy đời ngay: “Chị sao kỳ quá, vào toalét mà không chốt cửa? Chị chốt cửa, điện sẽ không tắt nữa”.
Hôm đầu tiên phải trả tiền “tiểu tiện” bên Tây, trong vườn Tuileries – nơi cách đây vài trăm năm, dân Paris vẫn thường ra đấy thải… giấc, ông Đương phải trả 0,40 euro, ông thấy xót xa. Chỉ có nơi Nhà thờ Đức Bà, mới được tiểu tiện miễn phí. Một lần ở ga xe lửa Mulhouse, vì lạ lẫm nơi đất khách quê người nên ông tới ga trước 2 tiếng, và dĩ nhiên phải... đi tiểu. Cầm 6 đồng keng, vị chi cũng đủ 0,40 euro đưa cho cô đầm đen tóc xoăn tít thò lò như lò xo viết Bic, cô đưa cho ông một jeton để bỏ vào máy mở cửa.
Lẽ ra, chỉ cần qua một cổng, rẽ trái là vào dãy bồn tiểu, mắt kém nên ông xô cửa thứ hai vào dãy đi đại tiện bên phải. Lúc ấy các phòng đều “bận”. Mót quá, không thể chờ thêm, ông vòng ra ngoài và vào lại cửa thứ nhất; cô đầm không cho, đòi tiền lần nữa. Ông nói: "Tao trả tiền rồi", cô đầm cự nự: "Nhưng ông vào 2 lần". "Nhưng tao chỉ cần tiểu một lần. Mày thấy rõ là tao chưa được tiểu lần nào mà". Ông lẩm bẩm văng tục, rồi theo sát sau lưng một du khách cao ngồng mới xô cổng chắn bước vào. Mọi người quanh đó khen ông nói phải nên cô đầm không dám làm gì.
Cũng tội cho ông Đương nhà quê nhờ chuyến đi Tây, đi Nhật mà sáng mắt ra, chứ giờ đây toilet ở Sài Gòn cũng nhiều nơi tự động dội nước lắm rồi! Nhưng đấy là nói xí bệt, chẳng hiểu xí xổm có chức năng này nổi hay không? Ngay cả chuyện bệt, xổm trong kiểu ngồi cũng mang tính văn hoá đông tây hẳn hòi. Ở phương Đông, từ xa xưa, người ta đã có cả hai kiểu ngồi. Vua quan quyền quý thì thường ngồi bệt, trên ngai, trên ghế. Nhưng tiện dân thì vẫn quen ngồi xổm dầu là trên ghế.
Nhà sử học F. Braudel cho rằng: “Ở Trung Hoa (hãy nói bao quát là trước thế kỷ 18) đã có một sự khởi động lớn cuộc sống và một sự phân chia giữa cuộc sống ngồi ghế với cuộc sống ngồi xổm, ngay trên mặt đất, cuộc sống này thì thân mật, cuộc sống kia thì trịnh trọng, ngai của vua, kỷ của quan, ghế dài và ghế tựa ở trường học…”. Nhưng Braudel không giải thích được tại sao và ghi nhận rằng khắp hoàn cầu, có hai ứng xử trong cuộc sống hằng ngày: vị thế ngồi bệt và vị thế ngồi xổm; vị thế ngồi xổm thấy ở khắp nơi trừ châu Âu; và chỉ ở mỗi Trung Hoa là hai vị thế đó kề cận bên nhau…
Như thế ở phương Tây, vốn chỉ có một kiểu ngồi bệt, nhưng sáng chế bàn xí đầu tiên của họ lại là xổm, và kiểu ngồi ấy trên bàn xí trong một thời gian vài trăm năm vẫn là thứ xa xỉ cỡ hàng nữ hoàng mới được ngồi… Ngẫm lại, chuyện ông Huỳnh Ngọc T., một nhà nghiên cứu văn hoá ở Sài Gòn, không dám đi xa nhà vì quen với xí xổm như nhiều người dân quê Việt Nam cũng có gốc gác văn hoá lâu đời chăng?
