Sáng tác huyền thoại về Vịnh Hạ Long, một vấn đề mới mẻ lần đầu tiên đã được đề cập tới tại Trại sáng tác (TST) văn xuôi về huyền thoại Vịnh Hạ Long (được tổ chức vào cuối tháng 3 vừa qua).
Đây là một đề tài khó, gợi lên nhiều điều đáng bàn. Do vậy, chúng tôi đã lược ghi lại ý kiến của 3 trong số 15 tác giả tham gia TST này - những ý kiến thể hiện sự quan tâm và một cái nhìn có trách nhiệm đối với Vịnh Hạ Long cũng như những sáng tác liên quan đến di sản này, để bạn đọc có một cái nhìn toàn diện hơn.
* Nhà văn Dương Hướng
Mở một đợt sáng tác về đề tài này đáng lẽ Hội VHNT tỉnh và Ban Quản lý Vịnh phải làm từ lâu rồi nhưng việc này dẫu chậm thì cũng không bao giờ là muộn, vẫn rất cần thiết. Bởi vì, viết những câu chuyện, những huyền thoại về Vịnh Hạ Long thì trước đây một số tác giả đã làm rồi nhưng mang tính bột phát. Đây là TST đầu tiên khơi ra vấn đề cho nhiều người cùng tham gia sáng tác về huyền thoại Vịnh, không chỉ bây giờ mà còn cả sau này nữa.
Đề tài này khó, chứ không dễ viết đâu, vì nó là huyền thoại, mặc dù hư cấu nhưng phải làm sao vừa thuyết phục người đọc, họ chấp nhận được lại vừa dễ nhớ, đơn giản để họ thuộc được. Bản thân Vịnh Hạ Long đã có thật nhưng để có những huyền thoại thì phải sáng tác ra, hư cấu những cái chưa có trong cái đã có. Ngoài ra, muốn viết tốt rất cần niềm đam mê, lăn lộn với nó, cần tài năng và sự am hiểu về nó cũng như năng khiếu viết một thể loại như huyền thoại nữa.
Tôi nghĩ, những tác phẩm này sẽ rất có ý nghĩa đối với ngành du lịch, có thể truyền bá đến du khách những nội dung phong phú với muôn màu, muôn vẻ của Hạ Long mà không bao giờ cũ, không bao giờ cạn. Ban Quản lý Vịnh dự định in các tác phẩm vào sách tuyên truyền cho du khách, để hướng dẫn viên bổ sung kiến thức... Bởi vậy, để có sáng tác chất lượng, rất cần người tổ chức chủ động chăm lo cho tác giả, đi thực tế, tìm kiếm tư liệu, khuyến khích về vật chất, thậm chí có thể có giải thưởng cho những tác phẩm hay. Chúng ta cũng có thể mở rộng ra các tác giả trong phạm vi cả nước. ở đây, chúng ta nhìn Hạ Long quen thuộc quá rồi nhưng người nơi khác đến, họ lại nhìn Hạ Long đầy bất ngờ, đầy sức khám phá, biết đâu lại chẳng có những sáng tác hay, nổi bật.
* Nhà báo Ngô Mai Phong
...Cần chứ, những câu chuyện về Vịnh Hạ Long như thế rất cần với một di sản nhưng tôi nghĩ cũng không thể thay thế công việc của người hướng dẫn viên, thuyết minh di sản cho khách du lịch. Nó chỉ là bổ sung, là cái gì rất mỏng thôi. Người ta đến thăm phải giới thiệu với họ giá trị địa chất, địa mạo của di sản này, đa dạng sinh học rồi văn hoá tiền sử của người Hạ Long v.v... Còn những câu chuyện này có thể rủ rỉ kể trên hành trình nhưng đã vào hang động thì đừng kể nữa, để cho trí tưởng tượng của khách thả sức cảm nhận và hình dung, đừng mang những câu chuyện cổ tích do một người viết ra để nói một cách sáo rỗng là thổi hồn cho di sản. Ví như khi trên hành trình đi qua hòn Đỉnh Hương chẳng hạn thì giới thiệu tên, sẽ có người khách tò mò nó có lai lịch thế nào thì hãy kể một câu chuyện về nó. Thoáng qua một chút thế thôi, cổ tích là để giải quyết một góc nhỏ nào đó của sự tò mò và mơ mộng chứ không phải mang một quan điểm là anh lộn ngược huyền thoại ra để tìm thấy hiện thực mà một số nhà nghiên cứu đã áp đặt. Nó làm cho người ta thú vị về miền đất mình đi qua, nó có những không gian, hình ảnh gắn liền với đời sống xa xưa, nó làm chúng ta yêu mến miền đất ấy, chứ không phải chúng ta cứ muốn tìm cốt lõi của nó, có khi nó chẳng có một cốt lõi nào cả.
Không biết người khác thế nào, còn với tôi, thời gian 15 ngày mở trại để nghĩ một cách thấu đáo về một truyện dưới dạng văn hoá dân gian là quá ngắn. Đừng tưởng rằng, chúng ta viết ra một câu chuyện không có khắc họa nhân vật, không có hình tượng này khác là đơn giản nhé. Trong khoảng thời gian đó, anh có thể viết được một truyện ngắn không khó khăn nhưng đây là chuyện kể, mà kể ra rồi lại mang một ý nghĩa nào đó có liên quan đến di sản này mà người đọc chấp nhận, người ta có thể kể lại câu chuyện mà người viết đã trút tâm lực vào đó là một thứ không hề dễ dàng. Khi câu chuyện đó viết ra dưới dạng giấy trắng, mực đen thì liệu người ta có kể lại chuyện này cho con cái họ không như là trước ta vẫn được bố mẹ mình kể lại những câu chuyện cổ tích lại là chuyện khác nữa.
Dường như, thi viết truyện ngắn thì được chứ thi viết truyện cổ tích dễ làm người ta thấy hơi kỳ quặc(?). Chúng ta chỉ có việc là viết lại những câu chuyện đã kể trong dân gian mà lại bị thời gian đẩy đi đẩy lại, vặt lông, vùi dập, những gì tồn tại được thì người ta nhắc lại, tung nó ra thì cộng đồng thừa nhận là có một câu chuyện như vậy.
Mỗi tác giả hãy góp một phần nhỏ vào đó, thời gian đó cũng chỉ là khởi động thôi, hãy coi đây là cuộc khởi động cho một cuộc vận động dài.
* Nhà thơ Trần Nhuận Minh
Tôi rất hoan nghênh chủ trương phối hợp mở trại viết về huyền thoại Vịnh Hạ Long của Hội VHNT tỉnh và Ban Quản lý Vịnh. Nhưng trước hết, về cái tên Trại sáng tác văn học truyền thuyết và huyền thoại về Vịnh Hạ Long tôi nghĩ nên có sự chỉnh sửa. Theo tôi hiểu thì truyền thuyết không thể sáng tác được. Nó có sẵn ở trong dân từ hàng trăm năm và có thể lâu hơn nữa. Về huyền thoại cũng không nên nói sáng tác, dù nói thế, xem ra cũng không có gì sai. Về thể loại, phù hợp hơn với truyền thuyết và huyền thoại là văn xuôi, đúng ra là truyện, truyện chứ không phải truyện ngắn hay truyện dài (hoặc tiểu thuyết như chúng ta thường hình dung). Vì thế, sẽ hợp lý hơn nếu đề là Trại viết truyện huyền thoại về Vịnh Hạ Long. Đây không phải là chuyện bàn luận hay bắt bẻ về chữ nghĩa (xin các đồng chí thứ lỗi cho) mà là gọi đúng tên sự vật, hiện tượng, việc làm, để từ đó mà chỉ đạo, hướng dẫn thực hiện và tổng kết, mới có nội dung cụ thể mà có nội dung cụ thể thì mới có hiệu quả cụ thể.
Điều thứ hai, đó là Vịnh Hạ Long có hình dạng như hiện nay, theo các tài liệu nghiên cứu là khoảng 8.000 năm, có tên trên bản đồ hành chính Việt Nam không biết từ khi nào, nhưng chắc chắn sớm nhất cũng phải sau năm 1847. Vì năm 1847, để tránh húy vua Thiệu Trị nhà Nguyễn, vùng biển đảo Hoa Phong (nay là Vịnh Hạ Long) được đổi tên là Nghiêu Phong. Như vậy, có một khoảng trống mênh mông của thời gian mà chúng ta chỉ có một cách lấp đầy bằng huyền thoại. Vì thế, việc tổ chức trại viết này là cần thiết, có muộn đấy, nhưng cũng khó mà làm sớm hơn được.
Thứ ba là, thời gian, không nên tính tháng mà phải tính năm, thậm chí vài chục năm cho một huyền thoại ra đời và trụ được với thời gian. Thứ tư là đi thực tế. Có nên đi nhiều lần thăm Vịnh Hạ Long không? Có, nhưng tôi nghĩ, cần đi nhiều hơn là vào các làng chài, các xã ven biển hay các làng đảo trên biển, để tìm kiếm những ý tưởng hoặc những mẩu chuyện còn manh nha trong dân gian. Đấy mới là chỗ thực tế cần đi nhất. Và cuối cùng là viết, có thể một người cũng có thể là từng nhóm người, có ý tưởng và nguồn tư liệu gần nhau, hợp nhau lại, một người viết, cả nhóm tham gia. Đấy cũng là con đường từ xưa đến nay, các huyền thoại đã ra đời.
