Thời kỳ kháng chiến chống Pháp ở Quảng Ninh đã diễn ra nhiều trận đánh quyết liệt giữa quân ta và địch. Mặc dù quân ta với lực lượng mỏng, quân trang, vũ khí thô sơ song vẫn đẩy lùi và làm khiếp vía các đội quân chính quy, vũ khí tối tân của địch. Trận chống càn ngày 5-3-1953 của quân dân xã Bằng Cả (Hoành Bồ) là ví dụ tiêu biểu.
Sau chiến dịch Biên giới năm 1950, lực lượng kháng chiến của ta lớn mạnh về mọi mặt, liên tiếp mở nhiều chiến dịch, đẩy địch lún sâu vào thế bị động. Để giành lại ưu thế chiến lược, thực dân Pháp huy động hàng trung đoàn cơ động đi càn quét các vùng căn cứ du kích. Căn cứ kháng chiến Bằng Cả là mục tiêu càn quét chính của địch ở khu vực Quảng Yên – Hòn Gai.
7 giờ sáng ngày 5-3-1953, thực dân Pháp huy động một lực lượng mạnh tiến vào Bằng Cả theo 4 hướng: Hướng thứ nhất từ Hòn Gai qua thị trấn Trới, Sơn Dương sang Quảng La tiến lên; hướng thứ hai từ Quảng Yên qua Đại Yên, Việt Hưng đến Quảng La; hướng thứ ba từ Quảng Yên theo đường 18B lên Uông Bí sang Đèo San; hướng thứ tư do bọn phản động người Dao tập trung ở xã Tân Dân sang. Theo kế hoạch, từ các hướng tấn công này chúng sẽ gặp nhau tại sông Đồn và đánh úp vào Bằng Cả, hướng từ Đèo San sang sẽ đón đầu quân ta ở phía tây Bằng Cả. Với kế hoạch tác chiến này giặc hòng đánh nát trung tâm căn cứ và bịt chặt con đường rút lui của quân ta.
Quân dân xã Bằng Cả với ý chí quyết tâm, cùng bộ đội bám trụ đến cùng để bảo vệ căn cứ. Dưới sự chỉ huy của Đặc khu trưởng Đặc khu Hòn Gai Lý Văn Bài, ta đã bố trí các cánh quân chặn địch: Đón đầu hướng thứ nhất của địch, ta cho 3 tiểu đội phục kích; đánh hướng địch từ Uông Bí sang, ta bố trí phục kích ở Đèo San; hướng địch từ Quảng La vào sẽ gặp sự chống trả của lực lượng du kích xã. Các loại vũ khí quân ta sử dụng chủ yếu là của Pháp. Ta thu được trong chiến dịch Biên giới như súng cối, súng máy, tiểu liên, ĐKZ. Do lực lượng ta mỏng, vũ khí thô sơ nên phương châm đánh là dựa vào vách núi, bìa rừng để phục kích, bắng tỉa, làm hầm chông, cạm bẫy, đào đường, đắp ụ để tạo thành chướng ngại vật, chặn bước tiến của quân địch và sau đó rút nhanh về bảo vệ căn cứ.
Đầu buổi sáng, tốp địch đầu tiên đến Sơn Dương đã gặp sự chống cự của 2 tiểu đội súng máy từ trong bìa rừng bắn ra, một xe vận tải chở hơn một tiểu đội lính Pháp đã bị cháy, trên đó có súng cối 60ly. Đến khu vực ngã ba Đồng Đặng, địch lại bị một tiểu đội của ta phục kích làm nổ lốp xe, nhiều tên địch chết và bị thương. Bị tấn công bất ngờ, địch lúng túng không kịp trở tay, một tốp quân Pháp thu dọn xác đồng đội rồi quay ra, bộ phận còn lại vội vã tiến sâu vào Bằng Cả. Tại hướng Yên Lập, Quảng La, quân địch bị lực lượng du kích Bằng Cả chặn đánh ở khu vực Đìa Mực. Địch từ Uông Bí sang đến Đèo San cũng gặp sự chống trả quyết liệt của Đại đội 23, buộc chúng phải rút lui...
Khoảng 10 giờ sáng, các cánh quân Pháp và bọn người Dao phản động gặp nhau ở sông Đồn. Sau khi ổn định lực lượng, huy động thêm 3 máy bay B26 từ Cát Bi (Hải Phòng) sang yểm trợ, chúng bắt đầu tiến đánh vào Bằng Cả, song quân ta sau khi chặn đánh các hướng tấn công của địch đã kịp rút về tập kết tại bờ tây sông Đồn cùng với một số quân bố trí dọc tuyến đường. Biết không thể tiến quân sang bên kia sông Đồn và đánh vào căn cứ của ta được nên buổi chiều hôm đó địch buộc phải rút lui. Trên đường về chúng còn bị ta bắn tỉa, nên khiếp sợ rút quân thật nhanh.
Mặc dù chỉ ở thế phòng ngự, song trận đánh càn năm 1953 tại Bằng Cả đã đánh tan ý đồ “tát nước bắt cá” của địch, góp phần chia cắt, phân tán lực lượng địch.
Nhờ cách đánh sáng tạo, tinh thần dũng cảm, quyết tâm bảo vệ căn cứ và có sự chuẩn bị trước nên mặc dù quân số ít (chỉ 200 người), vũ khí thô sơ, song bộ đội và quân dân du kích Bằng Cả đã đẩy lùi được đội quân địch hùng mạnh với hơn 400 lính chính quy, nhiều biệt kích và quân phỉ, thêm nhiều máy bay và pháo binh yểm trợ. Trận đánh đã khiến địch bị tiêu diệt hơn 2 tiểu đội, 1 xe vận tải, 1 súng cối, bị thương 1 xe vận tải khác, ta bảo toàn được lực lượng bộ đội, du kích, tài sản và tính mạng của nhân dân.
Sau trận đánh càn này, cuối năm 1953 dân quân, du kích Bằng Cả đã được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, 7 cán bộ, đảng viên của xã được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Ba. Đồng chí Bí thư chi bộ xã, kiêm xã đội trưởng Trương Văn Thạch được tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng Nhì, được bầu là Chiến sỹ thi đua giết giặc lập công, được tuyên dương toàn Liên khu Việt Bắc và được gặp Bác Hồ.
Căn cứ cách mạng Bằng Cả vẫn duy trì đến hết cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, quân dân du kích Bằng Cả tiếp tục lập thêm nhiều chiến công mới. Năm 2008, khu căn cứ này đã được UBND tỉnh công nhận di tích lịch sử cấp tỉnh.
