Từ những vướng mắc pháp lý trong đời sống, đến các vụ việc phải giải quyết tại tòa án, trợ giúp pháp lý là điểm tựa để người yếu thế bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Bằng việc truyền thông chính sách, tư vấn, hướng dẫn, tham gia tố tụng và đại diện ngoài tố tụng, đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý ở Quảng Ninh đang từng bước đưa dịch vụ pháp lý miễn phí đến đúng người, đúng lúc, trở thành chỗ dựa vững chắc trong những hoàn cảnh yếu thế.
Đi đến tận cùng mỗi vụ việc
Những tập hồ sơ đã ngả màu vẫn được trợ giúp viên pháp lý Khương Thị Sen cất giữ cẩn thận. Điều chị nhớ nhất không phải là những điều khoản của bản án, mà là người thanh niên câm điếc bẩm sinh, không biết đọc, biết viết, chỉ có thể giao tiếp bằng cử chỉ và ký hiệu. Đó là bị cáo G. trong vụ án "Cố ý gây thương tích" được xét xử cuối năm 2020.
Theo hồ sơ, tối 6/8/2020, sau bữa cơm có uống rượu tại một công trình xây dựng ở phường Bãi Cháy, giữa G. và nhóm thợ đã xảy ra hiểu nhầm dẫn đến xô xát. G. dùng dao gây thương tích cho 2 người và bị truy tố về tội "Cố ý gây thương tích" theo điểm d, khoản 3, Điều 134 Bộ luật Hình sự với tình tiết định khung "có tính chất côn đồ".
Không phủ nhận hành vi và hậu quả xảy ra, trợ giúp viên pháp lý Khương Thị Sen tập trung làm rõ bối cảnh vụ việc, khả năng nhận thức và hoàn cảnh của bị cáo. G. và những người bị hại vốn cùng làm việc, trước đó không có mâu thuẫn, sự việc phát sinh từ một hiểu nhầm, bị cáo cũng không chuẩn bị hung khí từ trước. Rời quê Thái Bình đến Quảng Ninh làm thuê, G. là lao động chính trong gia đình, trong khi người vợ cũng câm điếc, không có việc làm ổn định và 2 vợ chồng còn nuôi con nhỏ.
Với một bị cáo không thể giao tiếp bằng lời nói, hay chữ viết, mỗi lần làm việc đều kéo dài hơn bình thường. Từng quyền, nghĩa vụ tố tụng và từng nội dung trong hồ sơ phải được giải thích bằng cử chỉ, ký hiệu, rồi kiểm tra lại nhiều lần để bảo đảm bị cáo thực sự hiểu những gì đang diễn ra và thể hiện đúng ý chí của mình.
Bản án sơ thẩm tuyên G. phải chịu 36 tháng tù và miễn án phí hình sự sơ thẩm. Nhưng câu chuyện chưa dừng lại. Khi bị cáo kháng cáo, trợ giúp viên pháp lý Khương Thị Sen tiếp tục bổ sung tài liệu về nhân thân, hoàn cảnh gia đình, rà soát các căn cứ bào chữa trước khi trở lại phiên tòa phúc thẩm. Kết quả, Hội đồng xét xử chấp nhận kháng cáo, cho G. được hưởng án treo.
Theo trợ giúp viên pháp lý Khương Thị Sen, điều vất vả nhất không phải những chuyến đi lại nhiều lần giữa Quảng Ninh và địa bàn tỉnh Thái Bình cũ (nay là tỉnh Hưng Yên), hay việc bổ sung hồ sơ, mà là giúp một người câm điếc, không biết đọc, biết viết hiểu đầy đủ quá trình tố tụng và truyền đạt chính xác ý chí, nguyện vọng của họ trước cơ quan tiến hành tố tụng.
"Có người không biết bắt đầu từ đâu, thậm chí không thể tự diễn đạt đầy đủ. Với vụ án của G., tôi theo đuổi hơn 1 năm, từ sơ thẩm đến phúc thẩm. Đi lại xa, giao tiếp khó, hồ sơ phải kiểm tra nhiều lần, nhưng điều tôi luôn tự nhắc mình là không được để bất kỳ rào cản nào khiến người được trợ giúp mất đi cơ hội bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình" - trợ giúp viên pháp lý Khương Thị Sen chia sẻ.
Trong số nhiều vụ việc trợ giúp viên pháp lý Khương Thị Sen từng tham gia, vụ án của Nềnh Văn L. cũng để lại nhiều trăn trở. Người đàn ông dân tộc Sán Chỉ ở xã Quảng Tân bị truy tố về tội "Tổ chức cho người khác nhập cảnh trái phép" theo khoản 2, Điều 348 Bộ luật Hình sự. Cùng vụ án còn có Phạm Văn T. và Chíu Chằn P.; trợ giúp viên pháp lý Khương Thị Sen được phân công bào chữa cho L., còn luật sư Trần Thị Kim Cúc (Công ty Luật Bình Minh) tham gia trợ giúp pháp lý và bào chữa cho P.
Hồ sơ vụ án xác định, từ đầu tháng 8 đến ngày 6/9/2023, các bị cáo nhiều lần đưa người Trung Quốc nhập cảnh trái phép qua khu vực biên giới Móng Cái. L. tham gia 2 lần, liên quan đến 3 người và được hưởng lợi 1,5 triệu đồng.
Tại phiên tòa, tranh tụng tập trung làm rõ vai trò của từng bị cáo và các tình tiết liên quan đến trách nhiệm hình sự. Từ hồ sơ vụ án và diễn biến xét hỏi công khai, trợ giúp viên pháp lý đề nghị Hội đồng xét xử xem xét toàn diện các tình tiết đối với L.: Phạm tội lần đầu, thành khẩn khai báo, chưa có tiền án, tiền sự; là người dân tộc thiểu số, có 4 con nhỏ và là lao động chính trong gia đình. Đồng thời, trợ giúp viên pháp lý đề nghị không áp dụng tình tiết "phạm tội có tổ chức", bởi hành vi của các bị cáo chỉ mang tính đồng phạm giản đơn, không có sự câu kết chặt chẽ.
Đối với P., luật sư Trần Thị Kim Cúc tập trung làm rõ mức độ tham gia và vai trò của từng bị cáo trong vụ án. Hội đồng xét xử chấp nhận quan điểm bào chữa của trợ giúp viên pháp lý và luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý, không áp dụng tình tiết "phạm tội có tổ chức".
Ngoài những vụ án hình sự, quá trình thực hiện trợ giúp pháp lý luật sư Trần Thị Kim Cúc còn tham gia nhiều vụ việc dân sự, hành chính. Một trong số đó là trường hợp của một phụ nữ bị mù cả hai mắt, thuộc diện khuyết tật đặc biệt nặng. Ban đầu, người dân lựa chọn khởi kiện ra tòa, song qua nghiên cứu hồ sơ, bà đã tư vấn chuyển sang thực hiện quyền khiếu nại theo đúng quy định. Sau quá trình xác minh, đối thoại và bảo vệ quyền lợi, cơ quan có thẩm quyền đã chấp nhận bồi thường giá trị căn nhà. "Điều người được trợ giúp cần không chỉ là một người am hiểu pháp luật, mà còn là người kiên trì lắng nghe, nhìn nhận đầy đủ hoàn cảnh của họ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp bằng tất cả trách nhiệm nghề nghiệp" - Luật sư Trần Thị Kim Cúc chia sẻ.
Đưa pháp luật đến gần người yếu thế
Bên cạnh những phiên tòa, đội ngũ trợ giúp viên pháp lý còn có những chuyến đi về cơ sở để gặp gỡ người dân, lắng nghe những vướng mắc trong cuộc sống và giúp họ biết mình có quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí. Ngày 27 và 28/5/2026, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh phối hợp với các phường An Sinh, Hoàng Quế, Đông Triều tổ chức 3 hội nghị, thu hút 452 người tham dự; cấp phát 452 bộ tài liệu, cùng 452 mẫu đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý. Trong tháng 6/2026, hoạt động tiếp tục được triển khai tại các xã Kỳ Thượng, Lương Minh và Ba Chẽ.
Điều đọng lại sau mỗi hội nghị không chỉ là số lượng tài liệu được phát. Khi phần phổ biến chính sách kết thúc, nhiều người dân vẫn nán lại để hỏi về thủ tục đất đai, chia thừa kế, mâu thuẫn hôn nhân, chế độ người có công, hay hồ sơ cần chuẩn bị khi đề nghị trợ giúp pháp lý. Có việc được giải đáp ngay, có việc phải hẹn gặp lại để xem xét tài liệu và hướng dẫn cụ thể. Chính từ những cuộc trò chuyện ấy, nhiều người thuộc diện được trợ giúp đã được kết nối kịp thời với dịch vụ pháp lý miễn phí.
6 tháng đầu năm 2026, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh thụ lý 132 vụ việc của 132 người, tăng 62,9% so cùng kỳ năm 2025. Trong đó có 130 vụ tham gia tố tụng và 2 vụ tư vấn.
Giai đoạn 2018-2025, Trung tâm đã thụ lý 1.737 vụ việc trợ giúp pháp lý, gồm 1.314 vụ tham gia tố tụng, 403 vụ tư vấn và 20 vụ đại diện ngoài tố tụng. Trong 931 vụ được đánh giá, có 489 vụ đạt tiêu chí thành công, hiệu quả theo quy định của Bộ Tư pháp.
Để mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý, ngày 28/4/2026 HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐND quy định chính sách trợ giúp pháp lý cho người dân tộc thiểu số ở vùng miền núi, biên giới, hải đảo giai đoạn 2026-2030; ngày 25/5/2026 UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 231/KH-UBND triển khai chính sách này.
Việc nâng cao khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý cũng gắn với mục tiêu xây dựng xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật trong Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030 theo Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ. Khi người dân được hỗ trợ pháp lý kịp thời, nhiều mâu thuẫn, tranh chấp có thể được giải quyết ngay từ cơ sở, góp phần giữ gìn ổn định xã hội.
Đồng thời, Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, mở rộng diện được trợ giúp, hoàn thiện cơ chế phối hợp trong tố tụng và luật hóa hoạt động trợ giúp pháp lý tại tòa án, trong điều tra hình sự. Những quy định mới cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng đội ngũ và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân.
Ông Hứa Quang Việt, quyền Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh, cho biết: "Thời gian tới Trung tâm sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan tiến hành tố tụng và chính quyền cơ sở, bố trí trợ giúp viên phù hợp với từng vụ việc, nâng cao chất lượng tham gia tố tụng và bảo đảm người thuộc diện được trợ giúp được tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí kịp thời, dù ở miền núi, biên giới hay hải đảo".
Khi chính sách ngày càng hoàn thiện, những nẻo đường của người làm trợ giúp pháp lý sẽ còn tiếp tục nối dài, để ngày càng nhiều người dân, nhất là những người yếu thế được tiếp cận và thụ hưởng đầy đủ quyền trợ giúp pháp lý theo quy định.
