Mặc dù, các cấp, ngành, địa phương đã vào cuộc quyết liệt, thế nhưng việc triệt phá “than thổ phỉ” đến thời điểm hiện tại vẫn được xem như một “cuộc chiến” dai dẳng, chưa hồi kết. Để làm triệt để vấn đề này cần phải có chế tài mạnh hơn nữa.
Phát hiện và xử lý khai thác than trái phép tại Nhà máy Xử lý rác thải Hà Khánh (TP Hạ Long).
Ảnh: Tạ Quân
Than “thổ phỉ” ngày càng tinh vi hơn
Theo báo cáo của UBND TP Hạ Long, trong tổng số 20 phường trên địa bàn thành phố có tới 9 phường tồn tại các điểm khai thác than trái phép. Nóng bỏng nhất vẫn là ở các phường Cao Xanh, Hà Khánh, Cao Thắng. Trong năm 2010, bằng sự phối hợp và huy động cả hệ thống chính trị, các lực lượng chức năng của thành phố đã triệt phá 398 lượt cửa lò khai thác than trái phép; tạm giữ 87 xe ô tô, 4 tàu vận chuyển, tịch thu gần 3.000 tấn than của 17 điểm kinh doanh, bán và nộp ngân sách hơn 1,1 tỷ đồng. Ngoài ra, lực lượng chức năng còn tịch thu 14 quạt thông gió, 8 máy nổ, 9 tời, 2 máy khoan, 3 máy bơm nước và nhiều phương tiện phục vụ khai thác than trái phép. Tổng cộng, trong năm 2010, đã có 141 trường hợp bị phạt hành chính với tổng số tiền hơn 500 triệu đồng.
Tuy nhiên, đến năm 2011, riêng trong 6 tháng đầu năm, con số xử lý của TP Hạ Long đã xấp xỉ bằng cả năm 2010. Cụ thể, đã triệt phá 389 lượt cửa lò; các phường Hà Khánh 101 lượt, Cao Xanh 64 lượt, Hà Trung 62 lượt, Hà Lầm 55 lượt, Việt Hưng 55 lượt, Cao Thắng 40 lượt, Hà Tu 7 lượt, Đại Yên 5 lượt. Đồng thời, lực lượng chức năng kiểm tra, tạm giữ 70 xe ô tô, 12 tàu vận chuyển, tịch thu hơn 3.700 tấn than của 13 điểm kinh doanh, bán và nộp ngân sách hơn 1,2 tỷ đồng. Tổng cộng, 6 tháng qua, đã có 102 trường hợp bị phạt hành chính với tổng số tiền hơn 790 triệu đồng.
Trao đổi với phóng viên, ông Đào Xuân Đan, Chủ tịch UBND TP Hạ Long và lãnh đạo các phường Cao Xanh, Hà Khánh, Cao Thắng đều khẳng định, hoạt động khai thác than “thổ phỉ” ngày càng tinh vi và manh động hơn. “Các đối tượng khai thác than trái phép bây giờ dựng hầm lò đàng hoàng chứ không làm lộ thiên như trước nữa. Thậm chí trong nhà cũng có lò than. Chỉ cần cửa lò dài 3m, rộng 2m, giếng được đào thẳng xuống, chống lò như… nhà nước. Than được cẩu lên tầng 2, đêm cho ô tô lùi vào, tháo máng khoảng nửa tiếng là đầy rồi chạy. Sau đó phun nước rửa sạch, không còn tí dấu vết nào” - Chủ tịch UBND TP Hạ Long Đào Xuân Đan nói. Bên cạnh đó, “nghiệp vụ tình báo” của “thổ phỉ” ngày càng được áp dụng triệt để. Nhiều lúc, chỉ cần lãnh đạo thành phố đi xe cao gầm ra khỏi Uỷ ban là các đối tượng đã biết để chạy hết!
Việc tái hoạt động của các điểm khai thác than “thổ phỉ” sau khi bị triệt phá cũng là chuyện không thể tránh khỏi. Theo lãnh đạo phường Cao Xanh, nhiều lò than không thể phá bằng mìn do gần khu dân cư, không thể phá bằng máy xúc do khó khăn về đường đi lối lại, triệt phá thủ công thì các đối tượng chẳng mấy chốc đã khôi phục lại được.
Với những khó khăn nêu trên, vấn đề đặt ra, việc diệt tận gốc than “thổ phỉ” hiển nhiên không phải nhiệm vụ một sớm một chiều. Như tại TP Hạ Long, đích thân Phó Chủ tịch UBND Vũ Văn Hợp đảm nhiệm cương vị Đội trưởng Đội liên ngành xử lý các hoạt động khai thác, vận chuyển và kinh doanh than trái phép, để thấy thành phố quyết đấu tranh với vấn nạn này.
Tuy nhiên, về góc độ quản lý, chính các địa bàn đang được coi là “nóng” nhất của TP Hạ Long đã và đang tồn tại những bất cập. Điển hình từ sự vụ than “thổ phỉ” khoét rỗng chân, suýt làm sập cột điện cao thế tại khu 2, phường Hà Khánh hồi tháng 3-2011, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh, tài sản quốc gia. Tài nguyên dưới đất do ngành Than quản lý, phần cột điện lại của ngành Điện và phường Hà Khánh quản lý đất đai khu vực này. Sự việc nghiêm trọng này đến nay vẫn chưa đâu ra đâu. Mặc dù, cơ quan chức năng đã tiến hành khởi tố vụ án nhưng vẫn chưa khởi tố bị can, ngoại trừ một lãnh đạo phường bị cách chức vì thiếu trách nhiệm. Thanh tra xây dựng của TP Hạ Long vẫn phải túc trực bảo vệ… hiện trường!
Như vậy, một vị trí có than mà tới 3 cơ quan chức năng (chưa kể lâm nghiệp) cùng chịu trách nhiệm, thì không loại trừ khả năng “cha chung không ai khóc” hoặc giẫm chân lên nhau, dù đã có quy chế phối hợp. Vậy nên, “than thổ phỉ” sẽ mãi là một nỗi ám ảnh, không riêng gì ở Hạ Long.
Để răn đe “than tặc”
Trên thực tế, Chính phủ đã có chế tài để ngăn chặn nạn khai thác than trái phép. Tuy nhiên, theo nhận định của nhiều cơ quan chức năng, có nhiều vấn đề chưa thật cụ thể. Ví dụ, để bắt giữ các đối tượng, khởi tố hình sự thì mức độ phải là “khai thác than trái phép, gây hậu quả nghiêm trọng”. Khái niệm “nghiêm trọng” được cơ quan chức năng coi là còn trừu tượng, gây khó khăn khi xử lý các vụ việc và không đủ tính răn đe.
Giải thích thêm về vấn đề này, Chủ tịch UBND TP Hạ Long cho rằng, hiện nay mức phạt 3 triệu đồng đối với vi phạm lần đầu và 5 triệu đồng lần thứ 2 là không đủ sức răn đe đối với “than tặc”. Đặc biệt đối với khung xử lý hình sự về khai thác, vận chuyển than là quá lớn (khai thác, vận chuyển từ 700 tấn trở lên), trong khi các lực lượng chức năng chỉ bắt được một vài ba xe than, hoặc bắt quả tang số than tập kết tại các hầm lò cũng chỉ vài ba chục tấn. Vì vậy theo Chủ tịch UBND TP Hạ Long, để chính quyền làm triệt để vấn đề này thì cần có một chế tài. Nếu có một chỉ thị giống như việc cấm sản xuất, vận chuyển và đốt các loại pháo thì chỉ trong 6 tháng là làm sạch được ngay!
Rõ ràng, đang tồn tại những vấn đề liên quan đến phương thức quản lý loại tài nguyên quốc gia này cũng như chế tài xử lý các đối tượng khai thác, vận chuyển than trái phép cần được khắc phục. Nếu không, chuyện triệt phá “than thổ phỉ” sẽ mãi như “bắt cóc bỏ đĩa”, khiến người dân sống gần “thổ phỉ” luôn nơm nớp lo sợ, còn tài sản quốc gia thì ngày đêm bị đánh cắp.