Từ tháng 7-2005, đề tài nghiên cứu “Điều tra, đánh giá và xây dựng cơ sở dữ liệu về trình độ công nghệ trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh” với tổng kinh phí 920 triệu đồng đã được Bộ KH&CN cho phép triển khai. Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng, Sở KH&CN Quảng Ninh phối hợp với các chuyên gia chuyên ngành, các nhà quản lý, sản xuất thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều cơ quan nghiên cứu đào tạo... để có bức tranh đánh giá trình độ công nghệ các ngành trọng điểm và đề xuất phương hướng đầu tư phù hợp cho các doanh nghiệp trên địa bàn.
Quy trình khai thác đá tại XN đá Phú Cường (Cẩm Phả) chủ yếu sử dụng công nghệ lạc hậu, thủ công. Ảnh: NL
Sau 2 năm triển khai đánh giá trình độ công nghệ của 100 doanh nghiệp thuộc 10 ngành công nghiệp trọng điểm trên địa bàn tỉnh như: Khai thác, chế biến than; cơ khí; đóng tàu; vật liệu xây dựng; chế biến nuôi trồng thuỷ sản; sản xuất điện; chế biến thực phẩm; sành – sứ - thuỷ tinh; cảng biển và du lịch cho thấy bức tranh về trình độ công nghệ trên địa bàn tỉnh do các nhà khoa học đưa ra chưa hẳn đã sáng màu. Các nhóm ngành công nghiệp dịch vụ cảng, dịch vụ du lịch... đều được đánh giá là có trình độ công nghệ ở cấp trung bình hoặc trung bình tiên tiến. Trong kết quả đánh giá về trình độ công nghệ của ngành Than do các nhà khoa học đưa ra theo 4 thành phần công nghệ, bao gồm: Kỹ thuật (T), con người (H), thông tin (I), tổ chức (O). Mặc dù 4 chỉ tiêu công nghệ kể trên khá đồng bộ nhưng đều đạt mức dưới trung bình và lạc hậu, tỷ lệ lao động thủ công còn lớn, năng suất thấp, lợi nhuận ít... tụt hậu từ 30-50 năm so với công nghệ tiên tiến của thế giới, đặc biệt là tại các Công ty khai thác lộ thiên và chế biến than. Hệ số đóng góp công nghệ trong quá trình sản xuất đều nhỏ hơn 50%; các doanh nghiệp khai thác hầm lò chỉ đạt từ 36-39%. Phần trăm còn lại của máy móc thiết bị từ 60-76% (thuộc loại trung bình khá), chỉ số đổi mới trang thiết bị ở các doanh nghiệp lộ thiên chỉ bằng 76% so với hầm lò. Số phần trăm hàm lượng công nghệ trong giá trị sản phẩm đạt loại thấp. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong các doanh nghiệp đã có những tiến bộ song chưa toàn diện, thiếu các chuyên gia và các phần mềm chuyên dụng. Mô hình sản xuất, tổ chức quản lý ở các doanh nghiệp đã có những cải tiến, nâng cấp công nghệ nhưng vẫn còn nhiều bất cập, khả năng thích ứng công nghệ còn chậm, thiếu tính chiến lược. Qua điều tra sâu ở 4 doanh nghiệp với các sản phẩm cơ khí tiêu biểu như: chế tạo răng gầu máy xúc EKT-4,6; giá chuyển hướng và thùng xe của toa xe 30T, cột chống thuỷ lực; máng cào MC-80; lắp ráp xe ô tô tải, xe KrAZ, KAMAZ... Kết quả đánh giá trình độ công nghệ của ngành cơ khí được các nhà khoa học đưa ra ở mức trung bình tiên tiến, công nghệ mất đồng bộ đáng kể ở sản phẩm lắp ráp xe tải...
Để nâng cao trình độ công nghệ, các nhà khoa học kiến nghị ngành Than cần tiếp tục đổi mới công nghệ và hiện đại hoá đồng bộ các dây chuyền khai thác. Đối với khai thác lộ thiên, áp dụng các sơ đồ công nghệ hợp lý để làm tơi và bốc xúc đất đá, khai thác máy xúc thuỷ lực để nâng cao năng suất khai thác vỉa mỏng và áp dụng các giải pháp phù hợp để xử lý nước thải mỏ thành nước công nghiệp, khử bụi hợp lý nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Đối với công nghệ sàng tuyển, chế biến than, xử lý bùn nước bằng công nghệ xoắn lốc phân cấp, lọc ép hoặc lọc chân không than bùn, thu hồi nước tuần hoàn và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Công tác điều khiển, quản lý sản xuất, chất lượng sản phẩm phải đạt trình độ công nghệ cơ giới hoá và tự động hoá ở trình độ cao. Bên cạnh đó các nhà khoa học cũng đặc biệt nhấn mạnh việc khai thác than ngay trong vùng du lịch sinh thái, du lịch biển đảo, du lịch tâm linh - lịch sử... chắc chắn Quảng Ninh phải xây dựng tiêu chuẩn môi trường đặc thù dựa trên cơ sở ISO 14000.
Đóng phân đoạn tầu 53.000 tấn tại Phân xưởng Vỏ 3 (Công ty Đóng tầu Hạ Long)
Mặc dù những năm gần đây ngành đóng tàu biển của tỉnh đã có những nỗ lực và thành công đáng kể trong việc đóng mới các tàu hàng có trọng tải lớn, nhưng thực trạng trình độ công nghệ đóng tàu biển ở tỉnh ta mới chỉ là hàn đóng vỏ tàu và tổng lắp dựng, hạ thuỷ, đăng kiểm chất lượng và bảo dưỡng, sửa chữa đơn giản. Trình độ công nghệ vẫn bị xếp là lạc hậu vì đó mới chỉ là công nghệ hàn vỏ tàu với lắp dựng tổ hợp toàn bộ trang thiết bị vỏ tàu theo chỉ định xuất xứ từ các hãng chế tạo nước ngoài. Tỷ lệ lao động thủ công chiếm phần lớn. Nhóm nghiên cứu cũng đề xuất phương hướng đầu tư đồng bộ thiết bị và công nghệ tiên tiến chế tạo vỏ tàu tại từng doanh nghiệp, đầu tư thiết bị tổ lắp và kiểm định từng phần và toàn bộ bên trong vỏ tàu, nhanh chóng bổ sung thêm đội ngũ kỹ sư tự động hoá. Đối với nhóm ngành công nghiệp vật liệu xây dựng có hàm lượng công nghệ trung bình dưới 50%. Khoảng 1/2 số doanh nghiệp được đánh giá sâu vẫn còn đang sử dụng các dây chuyền cũ, lạc hậu và nhiều đời thiết bị, chủ yếu điều khiển thủ công. Một số doanh nghiệp mới cũng chỉ được đầu tư dây chuyền thiết bị tự động hoá tiên tiến, chuyên dùng nhưng chưa có điều khiển giám sát trung tâm. Hầu hết các đơn vị áp dụng Hệ thống quản lý Chất lượng theo tiêu chuẩn Quốc tế ISO 9001-2000. Phương hướng đầu tư được các chuyên gia đề xuất là các doanh nghiệp sản xuất trong lĩnh vực này cần chú trọng đầu tư thêm hệ thống xử lý bụi, khí hoá than; đầu tư cải tạo hệ thống đốt để chuyển đổi nhiên liệu; chú trọng cơ giới hoá khâu vận chuyển, xếp dỡ trong các công đoạn sản xuất. Bên cạnh đó các doanh nghiệp cũng cần có định hướng đồng bộ và dài hơi về ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành, tác nghiệp và hỗ trợ thương mại.
Riêng nhóm ngành chế biến và nuôi trồng thuỷ sản có biểu thị trình độ công nghệ cấp lạc hậu và trung bình, có sự mất đồng bộ. Riêng về trang thiết bị kỹ thuật của ngành này lạc hậu, còn nhiều lao động thủ công. Hầu hết các doanh nghiệp chưa vận hành Hệ thống quản lý chất lượng toàn diện. Đặc biệt liên quan đến hàng xuất khẩu sang Mỹ, Nhật, EU... phải tuân thủ các tiêu chuẩn riêng với các chỉ tiêu vệ sinh an toàn thực phẩm rất cao, các chỉ tiêu chất lượng đối với người lao động... Để nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng tính cạnh tranh, ngành Thuỷ sản cần ứng dụng tiêu chuẩn đúng ngành là HACCP và đầu tư đồng bộ trang thiết bị từ nuôi trồng đến chế biến thuỷ sản. Đồng thời các nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh việc phát triển một số ngành kinh tế trọng điểm hiện nay đang nằm trong phạm vi quy hoạch vùng sinh thái Quảng Ninh nên cần có giải pháp tổng thể vĩ mô.
