Hát nhà tơ ở Vạn Ninh (Móng Cái) có tiếng từ lâu nhưng ít ai biết rằng, các nghệ nhân hát nhà tơ chỉ tập trung ở thôn Nam mà thôi.
Đồng chí cán bộ văn hoá xã Vạn Ninh (Móng Cái) cho biết, hiện thôn Nam chỉ còn 6 nghệ nhân am hiểu nhất về hát nhà tơ, trong đó 2 cụ cao tuổi và còn minh mẫn nhất là cụ bà Nguyễn Thị Từ, hiện nay 80 tuổi và cụ bà Hoàng Thị Thảo, 74 tuổi. Chúng tôi đã may mắn gặp được cả hai cụ trong dịp đến Vạn Ninh gần đây.
Cụ Thảo, cụ Từ và chị Xứng (từ trái sang) - các nghệ nhân hát nhà tơ ở Vạn Ninh hôm nay.
Chẳng biết nghệ thuật hát nhà tơ ở Vạn Ninh có từ bao giờ nhưng theo như cụ Từ kể lại thì từ đời bà và mẹ của cụ đã hát rồi. Họ đều là người gốc ở vùng biển Vạn Ninh này. Họ hát ở đình Vạn Ninh trong các dịp lễ hội. Kể thật là lạ vì như cụ Từ và cụ Thảo đều không biết chữ, họ chỉ học truyền miệng thôi mà nhớ được hàng trăm, hàng nghìn câu hát nhà tơ vốn có nhiều giọng điệu khác nhau. Cụ Thảo tự hào khoe: "Chúng tôi không biết chữ nhưng hát thì đâu ra đấy! Các bài chúc thần, chúc thánh, dâng hương, múa đèn... nếu kể thì không nhớ mà đứng trước hương án thì cứ thế hát ra thôi, hát đến đâu nhớ đến đấy...".
Hát nhà tơ ở Vạn Ninh có nhiều thăng trầm gắn với các giai đoạn lịch sử nhưng loại hình nghệ thuật đặc sắc này đã lan truyền sang tận nước bạn Trung Quốc, nhất là ở các làng có đông người Việt sinh sống. Theo như cụ Từ, cụ Thảo kể lại thì từ rất lâu rồi, nhất là giai đoạn đầu những năm 90, khi Việt Nam - Trung Quốc mở cửa khẩu thông thương trở lại, thì cứ đến tháng 8 mở hội đình, phía bạn lại mời các nghệ nhân của ta sang hát. Chính từ đây, các nghệ nhân như cụ Từ, cụ Thảo vốn bỏ hát nhà tơ từ lâu nay bắt đầu tập lại... Những hội đình, họ thay phiên nhau hát, "nhà tơ hát mỏi thì ngơi" nên hát liền mấy ngày, mấy đêm giọng cũng không khàn, sức cũng không mệt. Kể về giai đoạn này, các cụ còn nhắc đến giọng hát của bà Phách, một nghệ nhân lớp trước và khẳng định: "Nếu bây giờ bên Trung Quốc có người hát nhà tơ thì cũng là do học từ bà Phách hoặc là họ thâu lại tiếng hát của chúng tôi rồi học theo...".
Cũng từ đây, các nghệ nhân hát nhà tơ ở xóm Nam được nhiều lễ hội đình, đền lớn quanh khu vực Móng Cái và các địa phương lân cận mời đi hát hơn. Học hát từ thuở còn con gái, khi tuổi đã cao họ mới hát lại, vậy nhưng nghe các bà hát rất ngọt, tay múa rất dẻo, như thể các làn điệu hát nhà tơ đã ngấm vào họ từ bao giờ. Mãi đến khi đình Vạn Ninh được khôi phục, các nghệ nhân mới trở về bắt đầu hát tại đình làng mình - nơi khai sinh ra loại hình hát nghi lễ này.
Không kể 2 cụ Từ và cụ Thảo thì việc truyền dạy cho lớp sau dù chưa nhiều cũng đã có những nghệ nhân xuất sắc như chị Hà Thị Nương, Lê Thị Lộc, Bùi Thị Xứng, Bùi Thị Hải... 6 nghệ nhân này là những nòng cốt của xã thường xuyên trình diễn hát nhà tơ ở các hội đình trong và ngoài xã. Lớp sau này, các chị đều biết chữ nên việc học hát đã dễ dàng hơn nhiều. Chị Xứng kể về cách học của mình: "Lời các bài được ghi vào một quyển sách, chúng tôi học cho thuộc đi. Thế rồi, các bà đi đâu hát thì chúng tôi đi theo, nghe các bà hát, nghe điệu giọng, cách rước lên từng câu ra làm sao mà học theo thôi. Khó lắm chứ không dễ đâu...!".
Cùng với các lễ hội đình, đền được phục dựng những năm gần đây, hát nhà tơ ở xóm Nam, xã Vạn Ninh được phổ biến rộng rãi hơn. Nhưng ngay ở lễ hội đình Vạn Ninh thì các nghệ nhân mới chỉ hát được 2 năm thôi, lễ hội năm nay, hát nhà tơ bị cắt đi để thay thế bằng các loại hình biểu diễn nghệ thuật khác. Điều này khiến các nghệ nhân không khỏi chạnh lòng, cụ Từ bảo: "Không hát thì có lỗi với các thần...". "Không chỉ hát cho thần thánh nghe mà nếu có đông người dân nghe nữa thì người hát càng ham, càng thích hơn" - chị Xứng nói thêm. Trong số các chị học hát nhà tơ thì trẻ nhất là chị Hải nay cũng đã 45 tuổi rồi. Cụ Từ trăn trở: "Chúng tôi giờ già cả thế này rồi, ai thích, tâm huyết, muốn học thì đến tìm chúng tôi chứ chúng tôi sao đi theo mà dạy được. Bọn trẻ chúng không thích nghe cũng không thích hát nhà tơ đâu. Tôi rất sợ hát nhà tơ sẽ bị thất truyền! Tôi cho sách con cháu để học nhưng đứa không có giọng để hát, đứa lại bảo hát chẳng để làm gì, không chịu theo. Thậm chí, chúng còn khuyên tôi đừng đi hát nữa. Nhưng tôi thì lại nghĩ khác, tôi mê hát nhà tơ, giờ đã 80 rồi mà vẫn tiếc, vẫn thấy hát chưa thoả, giá còn được mấy chục năm nữa mà hát thì tốt...!".
Vậy đấy, hát nhà tơ ở xóm Nam, xã Vạn Ninh, đã trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử vẫn lưu truyền bền bỉ tới ngày nay chính là nhờ những nghệ nhân tâm huyết với nghệ thuật như thế. Dù còn điều nọ, điều kia, dù không phải hát nhà tơ lúc nào cũng được sự trân trọng, yêu thích trong đời sống hôm nay nhưng các nghệ nhân nơi đây vẫn mải mê với những câu hát nhà tơ, góp phần lưu giữ cái hồn dân tộc, lưu giữ nét văn hoá dân gian đặc sắc của cha ông để lại.
