Báo Quảng Ninh điện tử ngày 3-5-2008, mục “Bảo tồn, phát huy giá trị di sản” có đăng bài “Về việc Bảo tàng tỉnh sơn bộ xương cá voi: Bảo tồn, làm đẹp hay cách làm phản khoa học?” của tác giả Trần Minh, phản ánh việc Bảo tàng tỉnh đã cho sơn nên làm biến đổi màu sắc của bộ xương cá voi - một trong những hiện vật đáng chú ý nhất trưng bày tại đây. Mục đích của tác giả là qua sự việc đáng tiếc này, Bảo tàng Quảng Ninh cũng như các cơ quan quản lý di tích trên địa bàn sẽ rút kinh nghiệm để cẩn trọng hơn trong quá trình bảo quản, gìn giữ hiện vật.
>>Bảo tồn, làm đẹp hay cách làm phản khoa học?
Ngay sau khi bài báo được đăng, Báo Quảng Ninh điện tử có nhận được các ý kiến phản hồi, trong đó có ý kiến của Trần Trọng Hà, Bảo tàng Quảng Ninh qua địa chỉ baotangqni@vnn.vn cho rằng việc sơn bộ xương cá “là một bước trong quá trình bảo tồn các giá trị khoa học, giá trị thẩm mỹ đúng theo nguyên tắc bảo tàng học”. Vụ việc quá rõ, Báo Quảng Ninh chỉ mong muốn Bảo tàng Quảng Ninh rút kinh nghiệm, không muốn bàn luận thêm.
Từ báo cáo công tác báo chí, xuất bản tháng 5 năm 2008 của Sở Thông tin và Truyền thông, ngày 16-6-2008, ông Lê Toán, Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch, đã chỉ đạo lãnh đạo Bảo tàng Quảng Ninh trả lời sự việc Báo Quảng Ninh nêu theo đúng Luật Báo chí. Tuy nhiên, thay vì thực hiện theo chỉ đạo của cấp trên, ngày 18-6-2008 ông Trần Trọng Hà, Giám đốc Bảo tàng Quảng Ninh đã ký công văn số 53/CV-BT gửi một loạt các cơ quan: Thường trực Tỉnh uỷ, Thường trực UBND tỉnh, các cơ quan quản lý báo chí Trung ương, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch, Hội Nhà báo tỉnh và đại diện các cơ quan báo chí trung ương tại Quảng Ninh, Báo Quảng Ninh, Báo Hạ Long.v.v. để giải thích việc sơn bộ xương cá voi "là một cách làm khoa học". "Cách làm khoa học" mà ông Trần Trọng Hà nêu trong công văn trên, hẳn những người có chuyên môn nghiệp vụ về bảo tàng, đọc sẽ rất ngạc nhiên. Xin trích nguyên văn: “Việc xử lý và trưng bày (bộ xương cá voi - NV) đã được thực hiện đúng quy định, đúng với mục tiêu bảo quản là: Chống vi khuẩn, nấm mốc làm mục thối mủn xương, tăng độ che phủ giảm độ thẩm thấu hơi nước, tăng độ cứng vững của xương cá voi vốn rất xốp và giòn, loại trừ lớp bụi bẩn làm trắng xương”...
Ngày 26-6-2008, chúng tôi đã có buổi làm việc với ông Trần Trọng Hà xung quanh vấn đề này. Trả lời câu hỏi: Việc sơn bộ xương cá voi có được Hội đồng khoa học cơ quan thông qua không? Ông Hà cho biết: Do trong thành phần Hội đồng khoa học khi ấy có 2 người đang nghỉ ốm và nghỉ phép nên khi bên chuyên môn đề xuất, với cương vị là Chủ tịch Hội đồng khoa học, ông quyết định cho làm ngay để kịp trưng bày (!). Một lần nữa, ông Trần Trọng Hà khẳng định: Mục đích của việc sơn là làm cho bộ xương cá voi cứng, đẹp hơn và phương pháp này là chưa có nơi nào làm như vậy. Khi chúng tôi đề nghị được xem văn bản của bộ phận chuyên môn đề xuất bảo quản xương cá voi do bà Nguyễn Thu Huyền, phụ trách Phòng Tuyên truyền - cơ sở đề nghị (ngày 18-4-2008) thì thấy chỉ nêu vấn đề chung chung “đề nghị cơ quan cho bảo quản bộ xương cá voi nay đã bị vi khuẩn xâm nhập gây ra nấm mốc, đen xương” mà không hề đề xuất phương pháp sơn. Ngày 2-7-2008, trao đổi với chúng tôi, lãnh đạo Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch cho biết: Sở không hề nhận được báo cáo hay đề nghị sơn bộ xương cá voi của Bảo tàng Quảng Ninh…
Để đánh giá khách quan về việc làm này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi ý kiến với một số nhà khoa học, nhà chuyên môn. Xin trích đăng các ý kiến:
+ Thạc sĩ Nguyễn Sĩ Toản, giảng viên Khoa Bảo tồn - Bảo tàng, Đại học Văn hoá Hà Nội:
- Tôi được biết rằng chưa có bảo tàng nào bảo quản xương cá theo phương pháp sơn như Bảo tàng Quảng Ninh. Phàm đã là hiện vật bảo tàng thì phải có giá trị trưng bày, phải giữ tối đa tính nguyên gốc của hiện vật. Nếu cứ đem phương pháp khoa học kiểu thủ công ấy mà áp dụng vào việc bảo tồn các pho tượng cổ trong chùa, thì còn gì là di sản văn hoá nữa...
+ Ông Lăng Văn Kẻn, Phòng Bảo tồn và đa dạng sinh học, Viện Tài nguyên - Môi trường biển: - Chúng tôi cũng có một bộ xương cá voi, bộ xương này đã trưng bày 40 năm. Phương pháp bảo quản chỉ là giữ cho thoáng khí, tránh ẩm ướt. Trong trường hợp bị sứt vỡ thì cũng chỉ dùng thạch cao tu sửa, nhưng phải làm sao giữ được tối đa sự nguyên dạng màu sắc của bộ xương. Tôi được biết Viện Hải dương học Nha Trang cũng chỉ bảo quản như phương pháp ấy.
+ Tiến sĩ Vũ Thế Long, nguyên Trưởng Phòng nghiên cứu Môi trường, Viện Khảo cổ học:
- Tôi cho việc Bảo tàng Quảng Ninh sơn trắng bộ xương cá voi là một cách làm “dại dột”. Trong khoa học không có cách làm nào hướng dẫn như thế cả. Trong trường hợp cụ thể nào đó, tuỳ theo mục đích sử dụng thì cũng chỉ nên quét một lớp véc-ni không màu mà thôi.
+ Ông Đỗ Đăng Đường, nguyên quyền Giám đốc Bảo tàng Quảng Ninh, Phó trưởng phòng Nghiệp vụ văn hoá, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch:
- Nguyên tắc quan trọng số một của bảo quản hiện vật là phải giữ gìn tối đa tính nguyên gốc của hiện vật, tránh làm biến đổi về kích thước, hình dáng, màu sắc hay những đặc điểm riêng của hiện vật. ở đây, rõ ràng tác động của sơn đã làm biến đổi màu sắc bộ xương cá từ trắng ngà thành trắng toát. Tôi đã xem triển lãm bên Bãi Cháy vừa rồi và không đồng tình với cách làm này. Cùng xem hôm ấy với tôi, cụ Vũ Văn Chắc, 83 tuổi, quê ở Thái Nguyên cứ gõ vào xương hỏi đây là đồ thật hay đồ giả? Từ việc làm này của Bảo tàng Quảng Ninh, tôi kiến nghị lãnh đạo Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch chỉ đạo kiểm điểm, để rút kinh nghiệm.
Chúng tôi thiết nghĩ đây là vấn đề mang tính khoa học, vì vậy tốt hơn hết là cơ quan chức năng cần tổ chức thẩm định, xem xét một cách khoa học để khẳng định việc làm đó là đúng hay sai; trên tinh thần ấy, Báo Quảng Ninh xin dừng cuộc trao đổi về vấn đề này.
