Lâu nay, khi một tác giả nào đó được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Mỹ thuật Việt Nam, Hội Nhạc sĩ Việt Nam, Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam v.v... người ta thường gọi một cách nôm na, họ là những “'Văn nghệ sĩ Trung ương”...
Và tất nhiên, đó cũng là niềm tự hào của mỗi văn nghệ sĩ, động lực thúc đẩy họ sáng tạo mạnh mẽ, bứt phá hơn. Vậy nhưng, “cuộc đua”để đạt tới cái danh này với các tác giả Quảng Ninh cũng có không ít buồn vui...
Khát vọng trở thành “Văn nghệ sĩ Trung ương” có ở phần lớn các tác giả. Điều này cũng dễ hiểu thôi, vì như nhạc sĩ Xuân Nhật, Trưởng Ban Hội viên Hội VHNT tỉnh, chia sẻ, một khi đã là hội viên một Hội VHNT cấp quốc gia, thì sẽ được tham gia các hoạt động VHNT do Trung ương tổ chức, như được dự các trại sáng tác phạm vi toàn quốc chẳng hạn, nhận được sự hỗ trợ đáng kể về kinh phí để làm tác phẩm, cùng các cơ hội giao lưu, học hỏi rộng mở khác. Những điều này rất quan trọng, giúp các tác giả nhận diện được bản thân mình đang ở đâu trong dòng chảy VHNT cả nước, quốc tế để định hướng cho sáng tác của mình...
Trong số trên 500 hội viên Hội VHNT Quảng Ninh, hiện có 146 người đã được vinh dự là “Văn nghệ sĩ Trung ương”; trong đó, theo nhận xét của những người trong cuộc, “cửa ải” Hội Nhà văn Việt Nam vẫn là khó nhất. Số lượng hội viên Hội Nhà văn Việt Nam ở Quảng Ninh đến nay tròn 10 người. Kể từ những hội viên mới kết nạp gần đây nhất là Lê Hường năm 2003 (về thơ) và Tạ Kim Hùng (về văn xuôi) năm 2004, thì bẵng đi đến năm 2007 vừa qua mới kết nạp được thêm 1 hội viên nữa là Mai Phương. Lý giải về điều này, nhà thơ Nguyễn Châu cho hay, tiêu chuẩn kết nạp chỉ quy định mỗi tác giả có 2 đầu sách và số lượng tác giả xét hàng năm rất lớn. Vì thế, việc những người có trách nhiệm của Hội đọc hết số lượng tác phẩm ấy là điều không thể. Thường thì các quyết định chủ yếu dựa vào những cuộc thi văn học có uy tín để xét, theo đó chí ít tác giả phải có tác phẩm đạt giải ba trở lên mới có hy vọng... Quảng Ninh những năm gần đây không có tác giả nào đạt giải như thế. Các hiện tượng văn học nổi trội kiểu như Vi Thuỳ Linh, Nguyễn Ngọc Tư v.v... chúng ta cũng không có ai cả. Một số tác giả có nguyện vọng, làm đơn đã lâu như Thi Sảnh, Trần Tâm, Nguyễn Đăng Sâm, Phạm Ngọc Hưng v.v... nhưng với thực tế như nói ở trên, việc kết nạp tương đối khó khăn...
Khi văn học có phần chững như vậy thì âm nhạc lại nở rộ. Một thời gian dài Quảng Ninh chỉ có 2 nhạc sỹ là Đức Minh (về sáng tác), Dương Phú (về biểu diễn) là hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Sau khi hai nhạc sĩ này chuyển đi thì kết nạp thêm nhạc sĩ Xuân Nhật năm 1992. Sau đó cũng phải 8 năm sau thì mới được thêm 2 nhạc sĩ là Đỗ Hoà An và Lê Đăng Vệ. Vậy nhưng thời gian gần đây, hội viên âm nhạc dường như phát, 8 năm với 7 nhạc sĩ được kết nạp, nâng tổng số lên 10 nhạc sĩ là hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam.
Ngược lại, con đường để trở thành Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam dường như ngày càng xương xẩu hơn với các tay máy Quảng Ninh. Một số bộc lộ rõ sự chán nản, mất hy vọng của mình. NSNA Đỗ Khánh, tay máy mới được kết nạp gần đây nhất của Quảng Ninh, cho hay: Đa phần các tay máy đi trước có thuận lợi hơn lớp sau này, bởi lúc đó chưa tính điểm kết nạp như bây giờ. Gần đây, điểm để xét cứ lên rất nhanh, từ 20 điểm lên dần đến 40 và hiện nay phải có đủ 50 điểm mới được kết nạp nên đường đua như ngày càng dài hơn. Bởi vậy, không khí cạnh tranh càng dễ nóng lên. Triển lãm ảnh ngành Than 2006 là một ví dụ; đến nay có tác giả vẫn kiện Ban tổ chức treo đầu dê, bán thịt chó, bởi theo quy chế thì ảnh treo cũng có điểm nhưng cuối cùng lại không có, khiến nhiều tác giả Quảng Ninh mừng hụt. Vừa rồi, với quy chế ảnh treo tại Liên hoan ảnh nghệ thuật khu vực sông Hồng bắt đầu được tính điểm thì cuộc đua giành điểm này dường cũng... dễ chịu hơn(?).
Nhưng bên cạnh việc tích luỹ điểm thì vẫn còn một cửa ải khó nhằn khác là quy định tác giả phải có ảnh treo tại Triển lãm ảnh nghệ thuật toàn quốc. NSNA Đỗ Khánh cho biết: Trước kia để có ảnh vào đây dễ hơn vì một ảnh chỉ phải cạnh tranh với mấy ảnh thôi, còn hiện nay, 1 phải chọi với 20 trở lên... Trong hàng trăm hội viên nhiếp ảnh của Quảng Ninh, số tác giả vượt được chặng này nay mới có 2 tay máy là Bạch Ngọc Tư và Khắc Đạm mà thôi.
Nhắc đến việc này, giới làm lý luận phê bình tỉnh nhà chắc... buồn nhất; bởi lẽ Quảng Ninh vẫn còn trắng hội viên cấp quốc gia. Cũng phải nói thêm, đây là thực trạng chung ở nhiều Hội VHNT địa phương trong cả nước chứ không riêng Quảng Ninh(!). Điều đáng nói là, lý luận phê bình của Quảng Ninh bị đánh giá là yếu kém, chưa thúc đẩy được sáng tác cũng như khả năng định hướng tư tưởng, thẩm mỹ cho người viết và công chúng, tự nghĩ liệu có phần nào từ lý do trên?
