Tro xỉ than: Phế thải hay tài nguyên?

Theo theo thống kê, riêng Nhà máy Nhiệt điện Phả Lại (lớn nhất miền Bắc) mỗi năm thải ra khoảng 1 triệu tấn xỉ than. Dự kiến đến năm 2015, tổng trữ lượng xỉ than được thải ra từ các Nhà máy nhiệt điện đốt than lên đến 5 triệu tấn/năm. Với việc Quảng Ninh được xác định là trung tâm nhiệt điện của cả nước nên vấn đề quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn xỉ than cần được đặc biệt chú trọng. Việc chôn lấp xỉ than không chỉ là sự lãng phí lớn mà còn gây ô nhiễm môi trường.

Trong nước hiện đã có giải pháp thiết bị và công nghệ đồng bộ biến phế thải ngành công nghiệp năng lượng thành các sản phẩm có giá trị thân thiện với môi trường, như tro bay làm phụ gia cho công nghệ bê tông đầm lăn, sản xuất gạch tuynel, xi măng, tấm panen, than tái chế... Tuy nhiên, hiện vẫn có quan niệm cho rằng xỉ than từ các Nhà máy nhiệt điện đơn thuần là một loại phế thải gây ô nhiễm môi trường. Vì vậy, việc quản lý, sử dụng nguồn xỉ than ở trong nước cũng như vấn đề xuất khẩu chưa được chú trọng đúng mức. Phải chăng, đây cũng là một yếu tố trong việc quyết định thuế suất xuất khẩu tro xỉ than bằng 0% như hiện nay?

Nỗi lo chứa xỉ than ở 2 Nhà máy nhiệt điện

Để lấy tư liệu cho bài viết này, chúng tôi đã tham gia Đoàn công tác của Sở Công Thương đi tìm hiểu về vấn đề xỉ than ở một số Nhà máy nhiệt điện lớn trên địa bàn Quảng Ninh, Hải Dương. Theo báo cáo của 2 Nhà máy nhiệt điện lớn là Phả Lại và Uông Bí, một năm sử dụng khoảng trên 4 triệu tấn than (chủ yếu là than cám 5 của Mạo Khê và Hòn Gai) và thải ra khoảng trên 1,1 triệu tấn tro xỉ/năm. Những năm trước đây, xỉ than của các Nhà máy chỉ một phần nhỏ được nhân dân trong vùng tận dụng để đóng gạch còn phần lớn không bán được phải thải trực tiếp ra các hồ chứa. Vì vậy,  các hồ chứa xỉ luôn trong tình trạng đầy ngập và có nguy cơ hết chỗ chứa. Trực tiếp đến tìm hiểu tại các Nhà máy này chúng tôi được hiểu kỹ hơn về nguồn gốc của xỉ than. Với các lò hơi trong hệ thống máy phát điện chạy bằng hơi nước thì than là nguồn nguyên liệu chính. Người ta nghiền nhỏ than trước khi cho vào lò hơi. Tro xỉ than chính là các chất vô cơ không cháy được và các tạp chất khác trong than.

Trao đổi với chúng tôi, đồng chí Nguyễn Loãn, Phó Giám đốc Nhà máy Nhiệt điện Uông Bí cho biết: Mỗi năm Nhà máy thải ra khoảng trên 100.000 tấn tro xỉ than. Thiết kế đầu tiên, tro xỉ là phế thải chôn lấp, khi hồ chứa xỉ đầy thì chuyển sang chôn lấp tại hồ chứa khác. Ban đầu thì cũng có một số người dân đi lấy xỉ tại các hồ chứa xỉ về để đóng gạch nhưng qua quá trình nung đốt họ phát hiện ra xỉ than cũng cháy nên nhân dân đã tận dùng dùng làm chất đốt. Do tình trạng lộn xộn, mất trật tự tại các hồ xỉ đơn vị không kiểm soát được nên năm 2006, khi Công ty CP An Khánh đề nghị được ký hợp đồng thu mua toàn bộ dòng nước xỉ thải được đốt từ than và cam kết thực hiện về bảo vệ môi trường và an ninh trật tự khu hồ chứa xỉ thì Công ty đã chấp thuận.

Cũng giống như Nhiệt điện Uông Bí, Nhà máy Nhiệt điện Phả Lại đang tìm phương án để nâng sức chứa của các hồ xỉ trước nguy cơ các hồ chứa xỉ đầy ngập. Không chỉ vậy, Nhà máy này còn đang phải đối mặt với nguy cơ chưa tìm được địa điểm phù hợp để làm hồ chứa xỉ mới. Theo thống kê của Nhà máy, mỗi năm đơn vị tiêu thụ khoảng trên 3,5 triệu tấn than cám và thải ra trên 1 triệu tấn tro xỉ than. Từ đầu năm 2008, khi có các doanh nghiệp đến ký hợp đồng mua tro xỉ thì Nhà máy Nhiệt điện Phả Lại mới thoát được nỗi lo về hồ chứa xỉ. Qua tìm hiểu chúng tôi được biết ngay từ những năm 80, nước ta đã có những nghiên cứu đánh giá tác động môi trường của xỉ than. Và gần đây, các chuyên gia Nhật Bản cũng đã có những nghiên cứu và đều đi đến khẳng định nếu xỉ than không được tái chế sẽ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Nguyên nhân là bởi sự hiện diện của các thành phần kim loại nặng và các tạp chất khác trong xỉ than. Chính vì vậy, xung quanh các hồ chứa xỉ than chất lượng nước ngầm, hoạt động sản xuất nông nghiệp, cảnh quan của khu vực lân cận bị ảnh hưởng không nhỏ.

Hiệu quả của xỉ than khi được tái chế

Khi tìm hiểu kỹ về tro xỉ than, chúng tôi được biết ở nhiều nước trên thế giới, tro xỉ than từ các Nhà máy nhiệt điện được sử dụng rất hiệu quả trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là xây dựng. Việc sử dụng rác thải công nghiệp như tro xỉ than trong xây dựng đường sá luôn được khuyến khích và đôi khi là một điều kiện bắt buộc. Tại Pháp, 99% tro xỉ than được tái sử dụng, tại Nhật Bản con số này 80% và tại Hàn Quốc là 85%. Trong công nghiệp xi măng, tro thô được dùng để thay thế đất sét, một trong những nguyên liệu chính để sản xuất xi măng, vì tro có thành phần hóa học gần như tương tự đất sét. Chính vì vậy,  ở các nước tiên tiến bên cạnh nhà máy nhiệt điện luôn  có các nhà máy xi măng để sử dụng tro xỉ than tại chỗ.

Thực tế cho thấy, Quảng Ninh hiện có rất nhiều nhà máy nhiệt điện đang được triển khai cùng nhiều nhà máy xi măng đã và đang xây dựng. Tuy nhiên, các nhà máy này chưa tìm được sự liên kết hữu ích. Nguyên nhân là vấn đề đầu tư công nghệ tiên tiến, gắn với yếu tố thân thiện môi trường đòi hỏi nguồn kinh phí tương đối lớn. Do vậy, có thể vẫn biết sự liên kết hữu ích giữa “2 Nhà” nhưng các nhà máy xi măng vẫn dè dặt. Từ bài toán này cho thấy, nên chăng, Chính phủ và tỉnh cần có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp tái sử dụng xỉ than trong sản xuất xi măng.  Ngoài việc cung cấp tro bay cho Nhà máy Thuỷ điện Sơn La và một số nhà máy thuỷ điện khác thì phần lớn lượng tro xỉ than đã qua công nghệ tuyển được các doanh nghiệp  xuất khẩu sang Trung Quốc. Chính vì những lợi ích trong việc tái sử dụng tro xỉ than nên hiện nay thị trường tro xỉ than trở nên rất sôi động. Trong xây dựng các khối bê tông lớn như đập thủy điện, việc thay thế một phần xi măng bằng tro bay giúp giảm nhiệt lượng tỏa ra trong khối bê tông do phản ứng thủy hóa của xi măng, tránh nứt nẻ, tăng độ bền và giảm giá thành xây dựng rất nhiều. Với các công trình nước thải, việc sử dụng tro bay trong bê tông làm tăng tính bền của bê tông trước sự tấn công của axít…

Việc dùng tro xỉ để sản xuất xi măng, làm bê tông trọng lượng nhẹ, vật liệu xây dựng, làm đường, chất cải tạo đất sẽ làm giảm khối lượng tro xỉ than tồn đọng góp phần bảo vệ môi trường. Tuy nhiên cho tới nay, Việt Nam vẫn chưa có chiến lược trong việc tồn chứa và sử dụng tro xỉ than. Hệ thống pháp lý  hiện hành chưa khuyến khích người sản xuất và người sử dụng tăng tái sử dụng tro xỉ than để làm giảm lượng tồn đọng của nó. Bên cạnh đó việc quản lý tro xỉ than như một loại tài nguyên hay là một loại phế thải cũng chưa rõ ràng.

(Còn nữa)
-----------------------------
Kỳ 2: Để quản lý tốt nguồn xỉ than