Chúng ta đã biết non 600 năm trước, trong bài thơ Vân Đồn, Đại thi hào Nguyễn Trãi (1380-1442) viết: Lộ nhập Vân Đồn san phục san/ Thiên khôi địa thiết phó kỳ quan (Đường đến Vân Đồn lắm núi sao/ Kỳ quan đất dựng giữa trời cao - Đào Duy Anh dịch).
Hòn Đỉnh Hương, một trong những núi đá đẹp trên Vịnh Hạ Long.
Ảnh: T.M
Đến Vân Đồn theo đường thuỷ là đi trên Vịnh Hạ Long ngày nay. Và như thế, Nguyễn Trãi trở thành người Việt Nam đầu tiên tôn vinh Vịnh Hạ Long là kỳ quan. Đọc thơ trung đại Việt Nam, tôi thấy còn một bài thơ khác, cho ta cơ sở để nghĩ, trước Nguyễn Trãi đến khoảng hơn 100 năm, Vịnh Hạ Long đã được suy tôn là kỳ quan vũ trụ, và Nguyễn Trãi viết câu thơ nổi tiếng trên là có sự kế thừa câu thơ rất nổi tiếng khác của tiền nhân. Bài thơ đó như sau:
Đề Bão Phúc nham
Bão Phúc động thiên thương hải đầu
Tư nhân công hạ đắc nhàn du
Phương Hồ, Viên Kiệu vân trung xuất
Tử Phủ, Thanh Đô thuỷ thượng phù
Vũ trụ kỳ quan Dương Cốc nhật
Giang sơn thanh khí Bạch Đằng thu
Đề thi tham vấn Cát Tiên bá
Phân ngã thanh sơn nhất bán phù?
Tác giả bài thơ này là Phạm Sư Mạnh, người làng Hiệp Thạch, nay thuộc huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương, đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) đời vua Trần Minh Tông (ở ngôi vua từ năm 1314 đến 1329), là nhà thơ lớn ở thời Trần. Núi Bão Phúc nay là núi Hang Son, thị xã Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh. Bài thơ này rất nổ tiếng làm cho núi Bão Phúc cũng nổi tiếng theo, khiến nhiều nhà thơ các đời sau, trong đó có Đại thi hào Nguyễn Trãi ở thời Lê, khoảng hơn 100 năm sau, đã tìm đến núi này đọc bài thơ của Phạm Sư Mạnh khắc trên vách núi đá mà hoạ lại như sau:
Bình minh các trạo thượng nham đầu
Thừa hứng liêu vi ngọc cục du
Cửu chuyển đơn thành cô hạc khứ
Tam thần cổ đoạn nhất ngao phù
Thạch lan ảnh phụ thương giang nguyệt
Tiên động yên hàm bích thụ thu
Thị xứ chân kham dung ngã ẩn
Sơn trung hoàn vũ cựu sa phù?
Nguyễn Trãi toàn tập
Thơ chữ Hán, bài 86, trang 374
(NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1976)
Ta thấy trong bài thơ của Phạm Sư Mạnh, hai câu thơ hay nhất là: Vũ trụ kỳ quan Dương Cốc nhật/ Giang sơn thanh khí Bạch Đằng thu, thì Nguyễn Trãi đã hoạ lại là: Thạch lan ảnh phụ thương giang nguyệt/ Tiên động yên hàm bích thụ thu (Bóng đá núi, bóng trăng sông/ Cây xanh, khói biếc đã lồng sắc thu - Trần Nhuận Minh dịch). Từ đó, có thể kết luận được rằng câu thơ kiệt xuất của Nguyễn Trãi Thiên khôi địa thiết phó kỳ quan nhất định có chịu ảnh hưởng câu thơ hơn 100 năm trước của Phạm Sư Mạnh Vũ trụ kỳ quan Dương Cốc nhật (sáng bừng vũ trụ kỳ quan) và đều chỉ Vịnh Hạ Long hiện nay.
Bài thơ của Phạm Sư Mạnh có một số điển tích theo truyền thuyết Trung Hoa. Phương Hồ, Viên Kiệu là hai quả núi ở biển Bột Hải, có tiên ở. Tử Phủ, Thanh Đô là thành do Thiên Hoàng xây. Dương Cốc là nơi nhìn thấy vầng mặt trời nhô lên sáng bừng và Cát Tiên là Cát Hồng, người đời Tấn đã tu tiên đắc đạo. Giải mã xong những điển tích trên, sẽ thấy bài thơ được viết rất hay và rất dễ hiểu. Tôi đã dịch bài thơ như sau:
Đề Thơ ở núi Hang Son
Hang Son cạnh biển xa xanh
Nhân ngày nhàn rỗi một mình qua đây
Núi Tiên thoáng hiện trong mây
Nổi trên mặt nước thành xây Thiên Hoàng
Sáng bừng vũ trụ kỳ quan
Khí thiêng, thu, Bạch Đằng giang, dâng đầy
Cát Hồng, hỏi có còn đây
Chia ta nửa ngọn núi này được chăng?
Trong bài thơ rất xuất sắc này, tôi chỉ xin trích bàn hai câu. Câu đầu: Bão Phúc động thiên thương hải đầu (Hang Son cạnh biển xa xanh), và câu 5: Vũ trụ kỳ quan Dương Cốc nhật (Sáng bừng vũ trụ kỳ quan). Núi Bão Phúc (Hang Son) ở bên bờ sông Bạch Đằng. Ở thời Trần, sông Bạch Đằng rộng hơn bây giờ nhiều và hoà nước vào vùng biển giữa đảo Cát Bà và đảo Tuần Châu hiện nay, trước đây gọi là vùng biển Hoa Phong, rồi sau đó, gọi là Nghiêu Phong, bây giờ gọi là vùng Vịnh Hạ Long. Tất nhiên, khu Trung tâm Di sản thế giới của Vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận và khoanh vùng bảo vệ tuyệt đối, năm 1994, thì chếch về phía bắc vùng nước cửa sông Bạch Đằng khoảng 1 hải lý. Nhưng trong thơ, ta nên nhìn tổng thể của cả một vùng biển. Chính nơi đây - Vịnh Hạ Long - đứng ở núi Hang Son mà nhìn, là nơi mặt trời mọc (Dương Cốc nhật), đó là kỳ quan của vũ trụ. Chúng ta hoàn toàn có cơ sở để hiểu như thế, và như vậy, trước Nguyễn Trãi khoảng hơn 100 năm, tức là 700 năm trước, nhà thơ Phạm Sư Mạnh, người đầu tiên đã tôn vinh vùng biển đảo mà ngày nay ta gọi là Vịnh Hạ Long, là kỳ quan vũ trụ.
