Xuân Nhật hát cho tôi nghe ca khúc Sông thương sông nhớ của anh. Đây là lần đầu tiên tôi nghe anh hát. Giọng hát của anh dẫu có phần vụng về nhưng vẫn thể hiện chất nhạc đầm ấm, lời ca chân thành, trìu mến yêu thương.
Một ca khúc hay. Hơn thế nữa, với Xuân Nhật, đây còn là ca khúc để đời của anh, ca khúc đã tạo nên bước ngoặt trong cuộc đời, khiến anh theo đuổi sự nghiệp âm nhạc chuyên nghiệp cho đến hôm nay.
Nhạc sĩ Xuân Nhật.
Sông thương sông nhớ là kỷ niệm tình yêu thuở nào của chàng trai Xuân Nhật ngày xưa ấy với một cô gái vùng quan họ Bắc Ninh. Cảm xúc tình yêu thật tuyệt vời đã tạo nên những bản tình ca không thể nào quên. Xuân Nhật cũng vậy, những cung bậc nhớ thương da diết của trái tim yêu đã thăng hoa thành bao nốt nhạc dịu dàng mà cháy bỏng đam mê, sâu lắng mà bay bổng, tình tứ.
Ca khúc này của Xuân Nhật - một tay sáng tác nghiệp dư lúc bấy giờ, đã giúp anh giành giải ba (không có giải nhất) của Hội Nhạc sĩ Việt Nam năm 1983 - một giải dành cho những người sáng tác chuyên nghiệp. Thật ra, trước đó, anh đã có 6 năm gắn bó với đội tuyên truyền văn hoá của lực lượng Công an nhân dân vũ trang (nay là Bộ đội Biên phòng Quảng Ninh). Với cây đàn phong cầm, anh theo đội đi những chuyến biểu diễn quanh năm suốt tháng trên các tuyến biển đảo, vùng cao, vùng sâu biên giới...
Thành công này đã thôi thúc mạnh mẽ những sáng tạo trong anh. Chuyển sang hoạt động văn hoá của thành phố, anh có thêm môi trường để sáng tác nhiều hơn. Năm 1992, anh được kết nạp hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam, thuộc lớp nhạc sĩ đầu tiên của Quảng Ninh trưởng thành từ bộ đội, từ người công nhân. Năm 1996, anh có cơ hội được học hành bài bản hơn khi vào lớp chuyên ngành sáng tác tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam), là học trò của giáo sư, nhạc sỹ Chu Minh. Thầy khuyên anh cũng như nhiều học trò khác là ngày nào cũng phải viết, dẫu chỉ là 1-2 dòng nhạc. Nhưng anh lắc đầu bảo, không làm được như thầy. Anh viết theo cảm xúc đến rất nhanh, còn tư duy cho một sáng tác thì có khi đã thai nghén ấp ủ từ rất lâu rồi. Anh tâm niệm, người nhạc sĩ ngoài tài năng thì tri thức văn hoá phải sâu sắc cộng với một cái tâm trong sáng. Ca khúc thể hiện nhân cách của người làm nhạc, thể hiện những tinh tuý cuộc sống, để cho cả nước hát với mình. Bởi vậy, sáng tác của anh không nhiều, âm nhạc không xô bồ mà đi theo hướng chọn lọc kỹ càng hơn.
Theo con đường làm nhạc chuyên nghiệp, anh lại có thêm những thành công mới. Sáng tác của anh đã 4 lần được trao tặng Giải thưởng Văn nghệ Hạ Long, trong đó có 2 giải nhất là liên khúc Huyền thoại thành phố Hạ Long - Bài thơ thành phố Hạ Long và bản giao hưởng thơ Biển trời Hạ Long. Cần nói thêm là bản giao hưởng này cũng là tác phẩm hiếm hoi của dòng khí nhạc Quảng Ninh lúc bấy giờ được trao giải thưởng này. 8 năm sau, năm 2008, cũng chính bản giao hưởng này đã được đưa vào dàn dựng, biểu diễn trong nhà hát hang Đầu Gỗ trên Vịnh Hạ Long. Đây cũng là lần đầu tiên, bản giao hưởng của một nhạc sĩ Việt Nam vang lên tại đây, là niềm kiêu hãnh cho giới làm nhạc Quảng Ninh nói chung và cho riêng Xuân Nhật.
Ngoài ra, anh còn tự hào với trên 20 sáng tác được đánh giá cao, được thu thanh trên Đài Tiếng nói Việt Nam, mang hơi thở cuộc sống Quảng Ninh đến với người yêu âm nhạc cả nước. Tiêu biểu như các ca khúc Lời ru biên cương, Lời ru Hoành Mô, Bến Đình chiều nay, Huyền thoại Hạ Long, Tượng đài Vũng Đục, Hạ Long một cõi mơ, khí nhạc là Tứ tấu đàn dây Đất biển. Đa dạng trong phong cách sáng tác nhưng người nghe vẫn nhớ hơn đến Xuân Nhật ở những ca khúc mang phong cách dân ca, trữ tình. Anh cũng rất có duyên với các cuộc thi, như ca khúc Tháng năm Điện Biên đoạt giải xuất sắc trong cuộc vận động sáng tác nhân dịp kỷ niệm 50 năm giải phóng Điện Biên; Đảng là người thương được giải ca khúc xuất sắc viết về cuộc vận động chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X năm 2006 do Hội Nhạc sĩ và Đài Tiếng nói Việt Nam phối hợp tổ chức v.v...
