“Tứ chứng” trong một “nan y”

Ngày 4-12, Tổng hội Xây dựng VN tổ chức Hội thảo “Hiệu quả đầu tư từ nguồn vốn nhà nước: Thực trạng và giải pháp”. Hội thảo chỉ ra “tứ chứng” gồm: Quy hoạch yếu; thẩm định kém; chất lượng tồi; thất thoát nhiều. “Tứ chứng” này đã gây ra “nan y” kém hiệu quả trong xây dựng.

Căn bệnh kéo dài
Ngay từ những năm 90 của thế kỷ trước, để chuẩn bị cho kế hoạch phát triển giai đoạn 2001 - 2005, các bộ, ngành đã rà soát và tiến hành quy hoạch tổng thể. Thế nhưng, thay cho những phương án mang tính chiến lược lâu dài thì quy hoạch hầu hết chỉ đáp ứng những mục tiêu trước mắt. Theo ông Phạm Quốc Tuấn - Phó Vụ trưởng Vụ Kết cấu hạ tầng và đô thị (Bộ KHĐT) - thì nhiều quy hoạch chưa có đủ căn cứ; không gắn với dự báo thị trường và sự phát triển kinh tế, xã hội.

Vì thế quy hoạch của ngành điện, ximăng, mía đường, cảng biển... phải thay đổi nhiều lần và mang tính tình thế. Ngoài ra còn hàng loạt các vấn đề như quy hoạch treo, phá vỡ quy hoạch, quy hoạch sai lầm... khá phổ biến. Cá biệt, quy hoạch của ngành giao thông còn thiếu thực tế đến mức cho rằng cần 300.000 tỉ đồng; thế nhưng trong 50% thời gian thì chỉ huy động được 20% vì sự thiếu khả thi của mục tiêu...

Nếu như quy hoạch yếu tạo hệ lụy lâu dài thì thẩm định kém, chất lượng tồi, thất thoát nhiều lại gây hại nhãn tiền. Theo Tổng hội, khâu thẩm định để quyết định đầu tư chính là khâu “chết người” và chiếm tới 70% tổng số lãng phí, thất thoát. Tổng hội cho rằng, lượng thất thoát ở mức “sơ bộ” 15% thì con số cũng lên đến hàng chục ngàn tỉ đồng mỗi năm. Ông Phan Phùng Sanh (Phó Chủ tịch Hội XD TPHCM) chứng minh rằng: Thực tế hiệu quả vốn đầu tư đã giảm. Năm 1995, đầu tư 3,5 đồng tăng trưởng 1 đồng; năm 2003 đầu tư 5 đồng, tăng trưởng 1 đồng và đến năm 2005, đầu tư 7 đồng cũng chỉ tăng trưởng được 1 đồng...

Giải pháp “hình thức”
Có thể nói, hội thảo mới “thành công một nửa” khi đã chỉ ra được những yếu kém, song lại đề ra quá nhiều giải pháp mang tính hình thức. Đại diện Bộ KHĐT liệt kê: Tạo khung pháp lý; đổi mới nội dung và phương pháp quy hoạch; chấn chỉnh công tác lập và quản lý quy hoạch; tăng cường kiểm tra, giám sát cộng đồng; xây dựng đội ngũ cán bộ lập, phê duyệt và quản lý quy hoạch. Đối với tham luận khác, “điệp khúc” này hầu như được lặp lại; trong khi không thấy bộ, ngành nào nhận trách nhiệm từ sự yếu kém của đơn vị mình. Một đại biểu nhận xét: Nếu cứ giải pháp chung chung; không cụ thể trách nhiệm; đổ cho tập thể, cơ chế... thì chẳng bao giờ vấn đề được giải quyết triệt để.

Trong số ít ý kiến xác đáng, ông Nguyễn Ngọc Hải (Tổng Thư ký Hội Cảng đường thuỷ) nhận xét: Chính tình trạng các bộ vừa là chủ đầu tư, vừa là cơ quan phê duyệt thiết kế, lựa chọn nhà thầu, kiểm tra, công nhận kết quả... mới là nguyên nhân cho sự thiếu khách quan, minh bạch. Ông Hải cũng cho rằng bộ máy quá rườm rà, phức tạp cũng vừa mất thời gian vừa dễ phát sinh tiêu cực ở những khâu trung gian. Vì thế, cơ chế quản lý cần sự phân cấp gắn với trách nhiệm cá nhân tham gia. Cụ thể hơn, ông Hải kiến nghị cần công khai và minh bạch hoá tất cả những thông tin từ dự án, đấu thầu... Đồng tình với quan điểm này, ông Phan Phùng Sanh kiến nghị: “Ngay khi có chủ trương đầu tư, cần xác định ngay “chủ sở hữu” công trình. Điều kiện “có chủ” chính là gắn trách nhiệm của “chủ” với công trình “thiết thân” đi kèm lợi ích của chính mình”. Mặt khác ông Sanh đề xuất kiên quyết xoá bỏ hình thức “chia gói thầu” để tránh trường hợp mua đi bán lại, không đủ năng lực dự thầu, hoặc chỉ định thầu... Ông Sanh khẳng định, đây sẽ là chìa khoá cho việc ngăn chặn tiêu cực trong thi công.