Hội nghị thông báo những phát hiện mới về khảo cổ học (thường niên) lần thứ 44, vừa diễn ra trong 3 ngày từ 23 đến 25-9 tại thủ đô Hà Nội đã mở ra nhiều thông tin quý giá và mới mẻ về giá trị các di sản trong lòng đất. Những kết quả khai quật đền Thái tại Đông Triều Quảng Ninh được trình bày trong Hội nghị đã gây được nhiều sự chú ý cho các nhà chuyên môn, bởi theo tài liệu công bố, trong phạm vi 240m2 khai quật đã bước đầu khẳng định đền Thái trong lịch sử có quy mô rộng lớn, có giả thuyết công trình được nhà Trần xây dựng trước khi chọn An Sinh là nơi đặt lăng mộ của các vua Trần...
Một lần nữa giá trị của các di tích nhà Trần trên đất Đông Triều, đặc biệt là những di tích trải dài trên dãy Yên Tử, nối liền từ Đông Triều đến Uông Bí. Đặc biệt, “Từ khoá” Yên Tử - Uông Bí, Yên Tử - Đông Triều do Giáo sư Phan Khanh từng đưa ra trong Hội thảo khoa học “Đông Triều với lịch sử nhà Trần” (tổ chức tại Đông Triều tháng 10-2008), thực sự đã thu hút sự quan tâm của giới khảo cổ học...
Ngoạ Vân thuộc thôn Tây Sơn (xã An Sinh, huyện Đông Triều) chính là nơi Đức vua Trần Nhân Tông viên tịch, cũng có nghĩa đây là chốn linh thiêng nhất của khối di sản Yên Tử. Di tích lịch sử Ngoạ Vân am, chùa Hồ Thiên trên dải núi Yên Tử thuộc địa phận huyện Đông Triều, còn lại chùa Lân, Hoa Yên, chùa Đồng... lại nằm trên đầu bên kia của dải núi Yên Tử, thuộc thị xã Uông Bí. Núi Yên Tử vốn liền mạch, chỉ vì phân vùng hành chính hiện nay nên phải phân ra phần Yên Tử thuộc Uông Bí và phần Yên Tử thuộc Đông Triều. Tuy nhiên, quần thể di tích xung quanh dải núi này, từ Lăng mộ vua Trần, đền Sinh, Ngoạ Vân, Hồ Thiên, chùa Lân, Hoa Yên, chùa Đồng... đều là thành tố tạo nên không gian văn hoá Phật giáo thời Trần ở Yên Tử, cả bên địa phận Đông Triều cũng như Uông Bí.
Những năm gần đây, việc bảo vệ, tôn tạo danh thắng Yên Tử, dựng tại chùa Lân, Thiền viện Trúc Lâm cổ kính, khang trang, chùa Hoa Yên, chùa Đồng, rồi tượng Điều ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông đang được khẩn trương xây dựng... Tất cả đều theo hướng Yên Tử - Uông Bí. Trong khi đó, nhiều di tích Yên Tử - Đông Triều vẫn trong cảnh hoang phế. Trải qua mấy trăm năm các chùa tháp, am Ngoạ Vân, chùa Hồ Thiên đều bị đổ nát, đào bới trộm. Con đường đến Ngoạ Vân, Hồ Thiên đều là đường núi vắng vẻ, cheo leo, hiểm trở. Báo cáo kết quả điều tra khảo sát khảo cổ học cho biết Ngoạ Vân từng là một quần thể kiến trúc Phật giáo lớn, bao gồm 4 khu lớn Ngoạ Vân, Thông Đàn, Đá Chồng và Ba Bậc với 12 điểm di tích trải rộng trên một khu vực núi non hùng vĩ, địa thế đẹp. Bia trùng tu chùa Ngoạ Vân năm 1707 niên hiệu Vĩnh Thịnh 3, triều Lê ghi rõ: “chùa này cũng là nơi Hoàng đế Trần Nhân Tông từ xa tới thăm viếng, vượt qua nguy hiểm của núi rừng... dựng nên nhà ở, kéo dài cơ nghiệp.... cảnh phật cõi tiên, kết duyên tu luyện”. Cùng với Hồ Thiên, Ngoạ Vân, Ba Bậc kết nối dài hệ thống di tích chùa tháp của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần trên suốt chiều dài của dãy Yên Tử... Dưới chân núi Yên Tử, lăng mộ vua Trần Minh Tông (1314-1329) đang bị lấp chìm trong con đập ngăn nước. Năm 2007 giới khảo cổ học đã phát hiện nền móng chùa Quỳnh Lâm bằng đá có cột chân tảng chạm hoa sen lớn nhất nước ta, đến 1,4m. Điều này khiến nhiều nhà khoa học hình dung một con đường di sản thời Trần, đi từ chùa Quỳnh Lâm, đền Sinh, khu Lăng mộ vua Trần sang Hoa Yên, chùa Lân và ngược lại.
Có thể nói những kết quả khảo cổ học năm 2008 đã bổ sung nhiều hiểu biết cụ thể, có giá trị cao và cực kỳ quan trọng về các di tích Phật giáo và Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông ở Yên Tử - Đông Triều. Trước kia ta mới chú ý đến Yên Tử - Uông Bí, nay với Yên Tử - Đông Triều đã cho thấy rõ hơn những dấu ấn văn hoá, tâm linh đậm nét của thời Trần, được coi là thời đại anh hùng, sáng tạo kỳ vĩ, tạo nên nền tảng bản sắc văn hoá Việt.
Thực tế các di tích Yên Tử - Đông Triều có giá trị lịch sử to lớn không kém các di tích Yên Tử - Uông Bí, song nó lại đang đứng trước nguy cơ xuống cấp hoặc bị xâm hại. Thiết nghĩ các cơ quan chức năng cần có quy hoạch tổng thể để khoanh vùng, bảo vệ, bảo tồn và phục hồi hệ thống các di tích này. Kiên quyết ngăn chặn việc đào bới trái phép các di tích. Lập hồ sơ khoa học đề nghị cơ quan chức năng công nhận am Ngoạ Vân, chùa Hồ Thiên là di tích quốc gia, bổ sung vào Cụm di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử, đồng thời làm đường, xây dựng các tuyến hành hương, du lịch, kết nối không gian di tích Yên Tử từ Yên Từ - Đông Triều đến Yên Tử - Uông Bí.
