Ngôi nhà nhỏ của nhạc sỹ Nguyễn Tài Tuệ ở Khương Trung (Hà Nội) tuy giản dị đơn sơ, nhưng ấm cúng lạ lùng. Khắp nhà ông tràn ngập âm thanh trầm bổng vang lên từ ba cây đàn Piano.
- Cơ duyên nào đã dẫn nhạc sỹ đến với âm nhạc?
- Tôi đến với âm nhạc từ cái tình. Tuổi thơ tôi mê mẩn với những điệu ví dặm, những khúc hát đò đưa của quê hương. Quê tôi là cái nôi sinh ra những điệu hát ví dặm phường vải Nghệ Tĩnh. Sinh ra trong gia đình nho học, cả nhà tôi đều thích hát và nghe những điệu hò man mát.
Những buổi trưa hè oi ả ngồi trên lưng trâu nghe các thôn nữ vừa gặt lúa vừa cất tiếng hát từ cánh đồng nọ sang cánh đồng kia, đã khiến tôi ngơ ngẩn đắm mình trong những điệu hát ví dặm ngày mùa.
Vào những đêm sáng trăng, bên dòng xông Lam đẹp mê hồn, thuyền của các tổng (gồm nhiều xã gộp lại) thi hát đối với nhau. Đứng đầu thuyền lớn là các ông nghè, ông cử, mỗi bên có 2 - 3 thuyền đi dọc sông Lam tạo thành hai dòng thuyền đi bên nhau hát thâu đêm suốt sáng.
Trên thuyền, các cụ cử, cụ nghè ngồi nghe chấm giải. Bên này, phía nam hát: "Ơ...ơ... Anh đến giàn hoa thì hoa kia đã nở/ Anh đến tìm em thì em đã lấy chồng/ Em thương anh như rứa thử hỏi có mặn nồng hay không?".
Bên kia, cô gái liền hát đối lại "Anh đến giàn hoa, hoa đến thì thì hoa phải nở/ Anh đến bến đò, đò đầy, thì đò phải sang sông/ Đến duyên em, em phải lấy chồng/ Anh trách em như rứa thử hỏi có cực lòng em không?" (Hát ví Phượng Vải).
Và cứ thế, hai bên thi hát đối giọng với vô vàn câu đối đáp mang tính văn học cao. Tới mùa dệt vải, trai gái quê tôi vừa làm vừa hát ví rất hay.
Trước tiên là xem hát chuẩn hay không, rồi nghe các câu đối đáp, nếu bên nào không hát đối được là thua. Chả thế mà xứ Nghệ "phát" về đường văn chương.
- Tuổi thơ ông gắn liền với những nhọc nhằn, vậy thi ca, âm nhạc đã "ngấm" vào ông bằng cách nào?
- Tuổi thơ tôi khá vất vả, vừa đi học vừa phải lao động chăn trâu, cày bừa, gặt hái, tôi về học bài đến khuya. Nhưng vất vả thế mà hay, có trải qua nhọc nhằn mới thấy thương yêu người dân quê mà hơn và hiểu được quê hương. Mẹ tôi không được học chữ nhiều, nhưng thuộc làu làu truyện Kiều cũng như ca dao. Đêm đêm, bà vừa sàng gạo vừa dạy tôi ngâm Kiều. Từ tấm bé, tôi đã thuộc lòng nhiều áng văn học và thi ca.
Bố tôi là nhà nho dạy cho tôi nhiều thứ, từ thơ Đường, Tống, Minh... Tôi cảm nhận từ bé giá trị văn học và học được nhiều từ bố mẹ. Trong nhà tôi có hẳn một tủ sách riêng.
Tuổi thơ mà không "ngấm" âm nhạc, thi ca của quê hương thì sau này khó thành công trên bước đường nghệ thuật. Âm nhạc dân gian và tri thức âm nhạc hiện đại là hai thứ không thể không học.
- Hầu hết những ca khúc của ông đều mang âm hưởng dân ca, nhất là điệu ví dặm xứ Nghệ và dân ca các dân tộc miền núi phía Bắc. Ca khúc "Xa khơi" với âm hưởng dân gian kết hợp cùng kỹ thuật hiện đại đã trở thành bài ca bất hủ. Sự kết hợp này chắc hẳn khó vô cùng?
- Tôi hay lên miền núi sáng tác và sưu tầm dân ca. Ca khúc đầu tay Lời ca gửi noọng viết vào năm 1958, khi tôi 21 tuổi. Âm nhạc dân gian luôn là cánh cửa diệu kỳ và tôi nhạy cảm đặc biệt với âm nhạc dân tộc. Tôi khai thác âm hưởng dân gian thể hiện thời đại mà Xa khơi là một thành công.
- Gia đình có ý nghĩa như thế nào với con đường nghệ thuật của ông?
- Hai con trai đều nối nghiệp cha. Nuôi dạy chăm sóc con cái có được như ngày hôm nay là công của bà ấy nhà tôi. Nhìn lại đời mình thấy không có bà ấy thì cũng khó yên tâm sáng tác.
Chúng tôi giáo dục các cháu không cần mải lo làm giàu chỉ giữ mức sống đủ, sinh hoạt tiết kiệm, nhưng luôn hoà thuận. Cả nhà tôi lao động cật lực. Các con đi dạy, thương yêu học trò không lấy tiền nhiều, nếu gia đình trò nghèo lấy càng ít càng tốt để học có điều kiện đến học.
- Nhạc sĩ có lời khuyên nào dành cho các bậc phụ huynh?
- Các bậc phụ huynh nên cho con học nhạc sớm. Nếu muốn con theo con đường hội hoạ, thi ca, nghệ thuật thì phải được học toàn diện các môn từ bé. Trong đó văn học là quan trọng nhất.
Và muốn trở thành một nhà nghệ thuật thì trước tiên hãy là nhà văn hoá, đó là mở đầu cho tất cả, mà chăm sóc cái này thì nhà trường không đủ sức, chủ yếu là từ gia đình. Nếu bố mẹ cảm nhận con mình có năng khiếu nghệ thuật thì cho con học âm nhạc từ lúc 5, 6 tuổi, và sau đó học tiếp lên sơ, trung cấp âm nhạc 11 năm và 4 năm đại học, tổng cộng là 15 năm.
- Xin cảm ơn nhạc sĩ.
