Vài kỷ niệm với nhà văn Kim Lân

Ông là người rất am tường mỹ thuật mặc dù không cầm bút vẽ. Ông đi xem khắp lượt tranh của các nhà văn. Tôi nhớ có đoạn ông nói: Tranh của nhà văn vẽ có màu, có vị, có thơ trong đó, họ không giỏi nghề nên họ phóng khoáng không câu nệ… - Nhà thơ Trần Nhương nhớ lại những kỉ niệm cảm động về nhà văn Kim Lân.

Năm 1993 tôi về công tác tại cơ quan Hội Nhà văn Việt Nam, khi ấy nhà văn Kim Lân đã nghỉ hưu nhưng những khi họp hành, tôi đều được gặp ông. Nhất là trong sinh hoạt chi bộ. Chi bộ cơ quan Hội Nhà văn có lẽ là độc đáo nhất trong Đảng, bởi vì các nhà văn Đảng viên công tác tại đây khi về hưu vẫn sinh hoạt chi bộ tại cơ quan.

Trong sinh hoạt chi bộ, nhà văn Kim Lân là một người thẳng thắn, có điều gì không phải ông phê bình, nhắc nhở mấy “chú em” đương chức đến nơi đến chốn nhưng không để bụng.

Ông là lớp đàn anh nhưng lại thân gần với lớp đàn em. Ông có thể ngồi nhâm nhi chén rượu nói chuyện với Đỗ Chu, Trần Ninh Hồ, Nguyễn Quang Thiều hàng giờ. Ông đến với các trại sáng tác đọc bài cho lớp trẻ, truyền đạt nhiều kinh nghiệm đời văn của mình cho họ. Ông là người gác bút khá lâu, có lẽ đến 40 năm nhưng chưa bao giờ ngơi nghỉ với văn chương. Ông là một nhà văn viết ít nhưng cái nào ông viết ra cũng để đời cả.

Tôi nhớ vào những năm 1995 gì đó, ban tổ chức trại sáng tác trên Đại Lải mời ông lên đọc bài cho các nhà văn trẻ. Ông vui vẻ “lên chơi với mấy đứa” cho trẻ lại, ông nói thế và xách cái túi nâu lên đường. Vào một buổi tối lũ nhà văn trẻ tụ tập dưới nhà nổi hồ Đại Lải, mục đích là tiếp nhà văn Kim Lân. Chúng tôi vây quanh ông tán chuyện đủ thứ.

Ông hay gọi chúng tôi là “ông” để xoá bỏ ngăn cách trên dưới, điều mà ông rất ghét. Thế rồi mấy anh văn trẻ định giăng bẫy để ông “hồi xuân” một chút. Kim Lân biết ngay mưu mô “chúng nó” định cho ông vài chén rồi... Ông bảo: “Này các ông, ngồi uống rượu suốt đêm nay trên hồ này cho vui, nếu đưa tớ vào phòng thì lại cô đơn rồi, thằng viết văn đã cô đơn suốt đời chả nhẽ đêm nay lại cô đơn. Thế là âm mưu của mấy anh trẻ không thành. Một đêm trên hồ Đại Lải bên “Lão Hạc” thật tuyệt vời. Rồi ngả ngốn trên sàn nứa nào Lò Ngân Sủn, nào Pờ Sảo Mìn, nào Mai Liễu, nào Dương Thuấn, nào Trần Nhương…

Năm 2005, một hôm tôi thấy nhà văn Kim Lân đến cơ quan hội. Theo ông là một bà luống tuổi giúp việc. Sức khoẻ ông đã xuống nên gia đình nhờ người giúp ông trong sinh hoạt hàng ngày. Ông gặp tôi, hỏi: “Ông có thấy Nguyễn Hoa đâu không ?”. Tôi lễ phép: “Bác lên trên phòng xem ạ. Thế bác cần gì mà lại tìm cán bộ tổ chức?”. Nhà văn Kim Lân thật thà: “Thì xin chuyển cái sinh hoạt về phường”. “Sao cụ bỏ chúng em?” -  tôi đùa. “Về phường ông ạ, chả giấu gì ông, về chi bộ phường cho họ nể mình hơn. Khốn khổ tôi ở chung mấy gia đình trong khu họ chẳng nể gì mình. Nói không được, chả nhẽ lại nặng lời với nhau. Về sinh hoạt chi bộ với lối xóm, mình góp ý trong Đảng để họ phải chuyển". Thế là hàng tháng họp chi bộ cơ quan hội vắng cụ Kim Lân. Nghe nói cụ về sinh hoạt tại phường mọi việc đều hanh thông.

Nhớ hồi tháng 5 năm 2005, 5 nhà văn chúng tôi lấn sân sang xới mỹ thuật, tổ chức triển lãm tranh mang tên Nhà văn vẽ của Đoàn Lê, Trần Nhương, Đỗ Minh Tuấn, Hoàng Minh Tường, Nguyễn Quang Thiều tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Hôm khai mạc trời oi nồng không thể tưởng tượng được, 5 giờ chiều mà khuôn viên Bảo tàng vẫn hầm hập. Văn nhân, hoạ sỹ và người xem rất đông. Khi nhà thơ Hữu Thỉnh đọc lời khai mạc, giới thiệu sự có mặt của nhà văn Kim Lân, tôi đang đứng trên bục tác giả, ngó thấy ông gày gò, bộ quần áo nâu bàng bạc thì cảm động quá.

Ông là người rất am tường mỹ thuật mặc dù không cầm bút vẽ. Ông đi xem khắp lượt tranh của 5 nhà văn. Thỉnh thoảng ông dừng lại trước một bức tranh, suy tư như đang tìm gì trong đó. Các phóng viên báo chí vây lấy ông phỏng vấn. Tôi líu tíu không nghe được hết, tôi nhớ có đoạn ông nói (đại ý): Tranh của nhà văn vẽ có màu, có vị, có thơ trong đó, họ không giỏi nghề nên họ phóng khoáng không câu nệ cái gì. Đặc biệt tranh của họ có cảm xúc, hình như khi vẽ họ ùa cảm xúc ra mặt toan… Lời nhận xét của ông cho 5 nhà văn vẽ tranh thật chính xác như một họa sỹ bậc thầy nhận xét lũ đàn em… Ông khi ấy đã hơi yếu mà trời lại oi nồng nên vừa nói vừa thở. Tôi ghi được mấy kiểu ảnh mà bây giờ đã thành quý hiếm.