Vân Đồn là huyện miền núi, hải đảo có nhiều dân tộc sinh sống. Hiện trên địa bàn huyện có 9 dân tộc anh em là: Kinh, Sán Dìu, Dao, Tày, Mường, Nùng, Hoa, Cao Lan, Sán Thín. Các thôn, bản nằm trong vùng sâu, xa của huyện còn nhiều khó khăn như Đài Van (Đài Xuyên); Đồng Cống (Bình Dân); Đài Làng (Vạn Yên) là những nơi có nhiều đồng bào dân tộc Dao, Sán Dìu sinh sống. Tỉ lệ hộ nghèo toàn huyện còn 9,94% (997 hộ) trong đó có 230 hộ là đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm 23% tổng số hộ nghèo cả huyện.
Trước 2005, giao thông đi lại ở những vùng này rất khó khăn, điện lưới, hệ thống thuỷ lợi chưa có, nên tỉ lệ hộ nghèo còn cao, có nơi tới 80%.
Để từng bước giảm bớt khó khăn, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào các dân tộc thiểu số ở các xã vùng sâu, vùng xa, những năm qua thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và Chính phủ về công tác dân tộc, Đảng bộ huyện đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo phát triển kinh tế - xã hội các xã tuyến sâu, tuyến đảo, vùng đồng bào dân tộc. Huyện đã lập nhiều dự án phát triển kinh tế, đầu tư cơ sở hạ tầng, xây dựng nhiều công trình thiết yếu phục vụ đời sống dân sinh đồng bào dân tộc, như kéo điện lưới quốc gia, làm đường giao thông các thôn Đồng Đá, Đồng Cống (xã Bình Dân), Bò Lạy, Tràng Hương (xã Đoàn Kết), Yến Hải (xã Quan Lạn), kéo điện tới xã Vạn Yên, thôn Xuyên Hùng (xã Đài Xuyên), xây dựng trạm y tế, xây dựng trường học, công trình nước sạch, xoá nhà tạm, nhà dột nát cho người nghèo, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, chuyển đổi giống vật nuôi, cây trồng cho năng suất cao, đầu tư sửa chữa hệ thống đê, cống, hồ, đập, công trình thuỷ lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp. Các xã, các thôn có đông đồng bào dân tộc thiểu số đã có đường nhựa đến tận trung tâm xã, đường bê tông cấp phối đến tận thôn bản. Các trường học được kiên cố hoá, không còn phòng học tranh tre nứa lá, đã thu hút trên 90% các cháu trong độ tuổi ra lớp, đến trường. Trạm y tế được xây dựng theo chuẩn quốc gia phục vụ việc khám và chăm sóc sức khoẻ cho nhân dân. Khu vui chơi, điểm bưu điện văn hoá xã, nhà sinh hoạt cộng đồng được xây dựng phục vụ nhu cầu sinh hoạt của đồng bào. Các chương trình 134, 135 tiếp tục được tổ chức thực hiện tốt trên địa bàn. Đã có 468 hộ nghèo được hỗ trợ xây mới, sửa chữa nhà ở, trong đó có 220 nhà nghèo là dân tộc thiểu số. Các dự án phát triển kinh tế, các mô hình chuyển đổi cơ cấu kinh tế tiếp tục được triển khai, từng bước nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số.
Bên cạnh việc quan tâm chăm lo, cải thiện đời sống đồng bào dân tộc, huyện cũng rất chú trọng tới công tác tôn giáo, nhất là vấn đề tự do tín ngưỡng, nâng cao đời sống vật chất cho đồng bào có đạo, duy trì vững chắc mối đại đoàn kết các dân tộc trên huyện. Chính quyền địa phương luôn tạo điều kiện thuận lợi cho bà con có đạo sinh hoạt tín ngưỡng tôn giáo theo quy định của pháp luật; tổ chức các đoàn đại biểu đại diện cho Đảng, chính quyền, MTTQ, các ban, ngành, đoàn thể đến thăm hỏi, tặng quà các chức sắc tôn giáo, phật tử, giáo dân nhân các ngày lễ trọng như Đại lễ Phật đản, Lễ Noen. Các cơ sở thờ tự như chùa Cái Bầu, chùa Quan Lạn, đền Cặp Tiên, đền thờ Vua Lý Anh Tông... được quan tâm quy hoạch, đầu tư nâng cấp, mở rộng, xây mới, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân.
Công tác tôn giáo, dân tộc đạt được những kết quả to lớn đó có sự đóng góp không nhỏ của những người có uy tín tiêu biểu trong các dân tộc thiểu số và các vị chức sắc tôn giáo ở Vân Đồn. Như bác Lý Tắc Mềnh ở bản Đài Van (xã Đài Xuyên), anh Tằng A Coỏng, thôn Đài Làng (xã Vạn Yên) đã vận động bà con đoàn kết trong thôn bản, giúp nhau phát triển sản xuất, xoá đói giảm nghèo, bỏ hủ tục lạc hậu, sống vệ sinh, xây và sửa nhà cho hộ nghèo, mở đường, xây đập tràn, cầu cống vào thôn bản, đề cao cảnh giác với kẻ xấu gây mất đoàn kết nội bộ giữa đồng bào các dân tộc với nhau, bảo vệ an ninh trật tự trong thôn, bản, bảo vệ rừng. Các trưởng bản, trưởng thôn đã tích cực tuyên truyền vận động 10 hộ đồng bào Dao từ bỏ ý định di cư vào Đắc Nông theo những thông tin không chính xác, giúp bà con yên tâm định canh định cư, chăm lo phát triển kinh tế gia đình và chấp hành tốt các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Nhà sư Thích Nữ Hạnh Nhã, trụ trì chùa Cái Bầu và các nhà sư trong chùa đã tổ chức thực hiện tốt việc xây dựng nhà chùa văn minh, thực hiện đoàn kết các tôn giáo trên địa bàn, thường xuyên làm tốt các hoạt động từ thiện nhân đạo, vận động phật tử thực hiện những lời răn của Phật, từ bi hỉ xả, hướng thiện, làm nhiều việc có ích. Ông Nguyễn Văn Đính, Trưởng Ban Hành giáo họ đạo Hạ Long là người uy tín, tiêu biểu trong các hộ giáo dân ở thôn 2 xã Hạ Long. Ông thường xuyên tuyên truyền vận động bà con giáo dân với tinh thần kính Chúa yêu nước, xây dựng họ đạo tiên tiến, đoàn kết trong cộng đồng dân cư. 40 hộ giáo dân trong họ đạo Hạ Long không có hộ nghèo, tỉ lệ hộ giáo dân đạt tiêu chuẩn gia đình văn hoá hàng năm từ 90% trở lên...
Những năm qua, với sự quan tâm chăm lo của các cấp uỷ đảng, chính quyền, đoàn thể, cùng sự góp sức của những người uy tín, chức sắc, đã giúp nâng cao đời sống kinh tế, văn hoá, dân trí của bà con dân tộc thiểu số, tôn giáo, góp phần quan trọng trong công cuộc xây dựng khối đại đoàn kết và phát triển kinh tế của huyện.
