Văn hóa Quảng Ninh qua lăng kính lễ hội

Trong kho tàng di sản văn hóa quý báu chúng ta thừa hưởng lại của ông cha tới ngày hôm nay có một phần đáng kể là các lễ hội văn hóa truyền thống. Trong số đó có lễ hội chỉ diễn ra 1-2 ngày như lễ hội Tiên Công, lễ hội chùa Quỳnh Lâm, nhưng có lễ hội kéo dài tới vài tháng, như hội Yên Tử, hội đền Cửa Ông... Do các lễ hội đều bắt nguồn và gắn chặt với cuộc sống của con người, cả về đời sống tinh thần và vật chất, nên các lễ hội trên địa bàn tỉnh cũng ít nhiều mang đặc trưng của ba vùng: Vùng núi - dân tộc thiểu số, vùng biển và vùng đồng bằng.

Thực tế do nhiều nguyên nhân khác nhau mà các lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số còn lại tới nay không nhiều. Hiện chỉ còn ở một số địa phương mà tiêu biểu nhất là hội làng của đồng bào Dao ở xã Bằng Cả (Hoành Bồ), diễn ra 4 lần trong năm, trong đó ngày mở đầu (1-2 âm lịch) và ngày kết thúc (20-10 âm lịch) được tổ chức to nhất. Vào ngày hội làng, đại diện các gia đình đều tập trung về nhà trưởng bản, mỗi người góp một con gà. Trưởng bản sắp một mâm lễ có thủ lợn, xôi, gà, rượu trắng cầu mong tổ tiên, thần linh phù hộ cho dân làng mạnh khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Nơi cúng là góc nhà, thay vì bàn thờ như của người Kinh. Sau khi trưởng bản cúng xong, mọi người cùng ăn với nhau bữa cơm vui vẻ. Đây là dịp làng tăng cường tình đoàn kết trong cộng đồng; đồng thời bảo tồn, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Từ lâu, hội làng Bằng Cả đã trở thành một trong những nét văn hóa đặc trưng của người Dao nói riêng, huyện Hoành Bồ nói chung.

Trong khi đó, với đồng bào Sán Chỉ xã Húc Động (Bình Liêu), ngày hội Soóng Cọ tổ chức vào ngày 16-3 âm lịch hàng năm được coi là lễ hội tiêu biểu của dân tộc mình. Trọng tâm của ngày hội là cuộc thi hát đối đáp giữa trai gái các khe bản, giữa các xã trong huyện với nhau, thu hút đông đảo mọi người tham gia. Một điều đáng mừng là trong năm qua, Sở Văn hóa Thông tin đã phối hợp với chính quyền địa phương phục dựng lại một số lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số đã bị mai một như lễ hội đình Lục Nà của đồng bào Tày xã Lục Hồn (Bình Liêu) hay ngày hội văn hóa của đồng bào Sán Chỉ xã Đại Dực (Tiên Yên)... Qua đó cho thấy còn rất nhiều giá trị văn hóa quý báu tồn tại trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào các dân tộc thiểu số cần được phát huy, phục vụ nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Các lễ hội vùng ven biển, hải đảo của tỉnh, số lượng tuy không nhiều nhưng giá trị và ý nghĩa không vì thế mà nhỏ. Đáng kể nhất là lễ hội đình Trà Cổ (Móng Cái), lễ hội Vân Đồn (xã Quan Lạn, huyện Vân Đồn). Sự khác biệt lớn nhất so với những lễ hội ở vùng núi và đồng bằng là ảnh hưởng của yếu tố biển trong lễ hội qua các nghi lễ tế, rước thần, các cuộc thi, trò chơi dân gian. Tiêu biểu như lễ hội Vân Đồn diễn ra từ 10 đến 18-6 âm lịch hàng năm. Ở đó, cuộc thi bơi thuyền giữa hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ chi phối gần như toàn bộ các hoạt động của lễ hội. Cũng vì chịu ảnh hưởng của biển, cuộc sống của người dân bao đời gắn chặt với biển nên thời gian tổ chức cả hai lễ hội trên đều diễn ra vào mùa hè - tháng 6 âm lịch hàng năm, thay vì mùa xuân như hầu hết các lễ hội khác trên địa bàn tỉnh.

Chiếm số lượng nhiều hơn cả là các lễ hội vùng đồng bằng. Hầu hết các lễ hội đều gắn với một di tích cụ thể như: Lễ hội Tiên Công, lễ hội Bạch Đằng, hội chùa Quỳnh Lâm, hội đền An Sinh... Trong lễ hội thường diễn ra các hoạt động rước sắc phong, tượng, bài vị của thần, tế lễ; các trò chơi dân gian mang đặc trưng của đồng bằng: kéo co, đánh vật, đánh đu, cờ tướng, cờ người... Mọi người đến hội với mục đích thắp hương lễ thần, Phật, cầu cho bản thân, gia đình và mọi người cùng mạnh khỏe, vạn sự may mắn. Ngoài ra còn có một nhu cầu khác là vãn cảnh. Có những lễ hội là dịp để mọi người tìm nhớ về cội nguồn như lễ hội Tiên Công, ở Hà Nam (Yên Hưng), tổ chức vào ngày 7-1 âm lịch hàng năm, lễ hội đình Trà Cổ (Móng Cái). Ngày diễn ra lễ hội Tiên Công, không kể con cháu của các cụ Thượng được rước lên miếu mà ngay cả nhiều người sinh ra ở Hà Nam, hiện đang sinh sống ở các tỉnh thành khác trong nước cũng tìm về, thắp nén hương trước bàn thờ tổ tiên, gặp gỡ người thân, cùng nhau ôn lại gia phả, gốc tích lịch sử của gia đình, quê hương. Tương tự, lễ hội đình Trà Cổ là dịp để người dân Trà Cổ nhớ về gốc tích Đồ Sơn của mình.

Có thể nói, bên cạnh ý nghĩa tôn giáo, tín ngưỡng thì về cơ bản, lễ hội chính là nơi phản ánh những ước muốn, khát vọng của con người về lao động sản xuất, tâm tư, tình cảm, nhân sinh quan về tự nhiên, vũ trụ... Đây là một nét đẹp văn hóa truyền thống tồn tại qua hàng trăm năm của dân tộc Việt Nam. Những năm qua, công tác quản lý, tổ chức các lễ hội đã được các ban, ngành chức năng và các địa phương trong tỉnh phối hợp thực hiện khá tốt. Thông qua tổ chức lễ hội, tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư, làng xóm không ngừng được củng cố tăng cường; nhiều giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp được khơi dậy. Qua đó đã góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, nhất là công tác giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Mỗi năm, các lễ hội trên địa bàn tỉnh thu hút hàng chục vạn khách từ khắp nơi tới tham quan, lễ Phật. Công đức của khách thập phương đã góp phần đáng kể vào nguồn kinh phí trùng tu, bảo tồn, tôn tạo các di tích...

Tuy nhiên, bên cạnh đó, một số lễ hội với nhiều phong tục độc đáo, hấp dẫn như lễ hội đình Trà Cổ (thi “Ông Voi” - lợn), lễ hội Vân Đồn (đua thuyền), hội làng Bằng Cả (cấp sắc)... tới nay vẫn chưa được khai thác phát huy hết giá trị, đưa lễ hội trở thành một sản phẩm thu hút khách du lịch, giới thiệu như một trong những nét văn hóa đặc trưng của vùng đất và con người Quảng Ninh. Nguyên nhân cơ bản là sự phối hợp giữa hai ngành Du lịch và Văn hóa - Thông tin và với các địa phương chưa chặt chẽ, nhận thức về giá trị, ý nghĩa của các lễ hội của một số cơ quan, đơn vị, cấp ngành, địa phương còn hạn chế... Tồn tại này rất cần sớm được khắc phục, nhất là giờ đây đất nước ta bước vào hội nhập kinh tế, bản sắc văn hóa trong vai trò cầu nối càng quan trọng hơn bao giờ hết.