Quảng Ninh, từ lâu đã được đánh giá là vùng đất giàu tiềm năng du lịch. Bên cạnh những cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ như Vịnh Hạ Long, các bãi tắm Trà Cổ Ngọc Vừng, Quan Lạn... mà tạo hoá hào phóng ban tặng, Quảng Ninh còn có một kho di sản văn hoá vô giá là hơn 540 di tích lịch sử - văn hoá, trong đó có nhiều di tích nổi tiếng cả trong và ngoài nước như di tích Chiến thắng Bạch Đằng, thương cảng Vân Đồn, đền thờ và lăng mộ các vua Trần ở An Sinh (Đông Triều), non thiêng Yên Tử - nơi được coi là kinh đô Phật giáo của Việt Nam thời Trần. Cùng với đó là hơn 100 lễ hội văn hoá lớn nhỏ, diễn ra tại các địa phương...
Bên cạnh các giá trị văn hoá mang tính cổ truyền, trong khoảng 1 thế kỷ qua, sự ra đời, phát triển của ngành công nghiệp khai thác than ở Quảng Ninh đi đôi với sự hình thành đội ngũ công nhân mỏ. Trong quá trình sinh sống cũng như lao động, sản xuất, họ đã sáng tạo ra một khái niệm văn hoá mới: Văn hoá công nhân mỏ mang đầy hơi thở nóng hổi và nhịp điệu của công nghiệp hiện đại... Nói như vậy để thấy tiềm năng du lịch về văn hoá của Quảng Ninh là rất to lớn, đa dạng, phong phú mà không phải nơi nào trên đất nước Việt Nam cũng có.
Được sự quan tâm của các bộ, ngành trung ương, của tỉnh, sự ủng hộ của các doanh nghiệp và các tầng lớp nhân dân nên những năm qua nhiều di tích ở Quảng Ninh đã được đầu tư tôn tạo khang trang, đường giao thông được xây dựng mở rộng tạo điều kiện thuận lợi cho du khách đến tham quan, vãng cảnh. Môi trường du lịch, đặc biệt là môi trường văn hoá tại các lễ hội, điểm tham quan du lịch đã có những chuyển biến tích cực. Những hiện tượng thiếu văn hoá như ăn xin, ăn mày, móc túi, cò mồi, mê tín dị đoan v.v... tại các điểm du lịch cơ bản không còn. Từ đó, lượng khách du lịch đến với Quảng Ninh ngày càng tăng, năm sau cao hơn năm trước. Theo số liệu của Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch, 7 tháng đầu năm 2008, ngành Du lịch Quảng Ninh đã đón 3.156.000 lượt khách, đạt 78,9% kế hoạch năm, tăng 27% so với cùng kỳ. Trong đó, khách quốc tế đạt 1.481.000 lượt, tăng 52,2% so với cùng kỳ. Tổng doanh thu du lịch đạt 1.696 tỷ đồng, đạt 73,8% kế hoạch năm. Không kể Vịnh Hạ Long, một số điểm du lịch có con số khách đến tham quan lên tới hàng chục vạn lượt mỗi năm như Yên Tử, Cửa Ông. Đây là kết quả rất đáng khích lệ, nhất là du lịch văn hoá đã và đang trở thành xu thế mang tính toàn cầu.
Biểu diễn nghệ thuật tại lễ hội Carnaval - Du lịch Hạ Long 2008.
Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể thì lượng khách du lịch đến với Quảng Ninh tham quan các điểm du lịch văn hoá kể trên, như Yên Tử, Cửa Ông v.v.. vẫn chủ yếu mang tính tự phát từ nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân. Việc quảng bá du lịch của chúng ta vẫn còn hạn chế, chủ yếu mới chỉ ở Vịnh Hạ Long, Yên Tử. Nhiều lễ hội văn hoá truyền thống có quy mô và chứa đựng những nét văn hoá độc đáo của Quảng Ninh như lễ hội Tiên Công ở Hà Nam (Yên Hưng), lễ hội đình Trà Cổ (Móng Cái) với tục thi ''Ông Voi'' - lợn, lễ hội truyền thống Vân Đồn tái hiện chiến thắng Vân Đồn của Trần Khánh Dư năm 1288 diễn ra tại xã đảo Quan Lạn... trên thực tế chưa được quảng bá, thu hút khách ra ngoài phạm vi tỉnh. Mặc dù các điểm du lịch văn hoá này luôn gắn liền với những cảnh quan thiên nhiên đẹp, rất thuận lợi để tổ chức hoạt động du lịch.
Những năm qua, thông qua du lịch chúng ta luôn đặt ra mục tiêu quảng bá, giới thiệu vùng đất và con người Quảng Ninh đến với bạn bè trong nước và quốc tế. Nhưng trong quá trình tổ chức các lễ hội văn hoá, lễ hội du lịch, quản lý và tổ chức các hoạt động tại điểm tham quan du lịch mới bộc lộ một yếu tố vô cùng quan trọng; đó là môi trường văn hoá và ứng xử văn hoá tại những nơi đó. Tại cuộc hội thảo báo Đảng 16 tỉnh trung du, miền núi phía Bắc do Báo Quảng Ninh đăng cai, tổ chức tại Bãi Cháy ngày 9-8-2008 với chủ đề ''Báo chí với công tác tuyên truyền, phát huy các giá trị văn hoá phục vụ du lịch phát triển bền vững'', bà Trần Thị Hồng Liễu, Giám đốc nghiệp vụ, Công ty CP Quốc tế Hoàng Gia trong phát biểu của mình đã cho rằng ''nếu một cảnh quan đẹp mà chúng ta ứng xử thiếu văn hoá thì cảnh đẹp ấy cũng vô nghĩa”, “khách du lịch đến Vịnh Hạ Long không hẳn vì bờ biển đẹp, khách sạn nhiều sao, mà việc họ đến Quảng Ninh và quyết định có quay lại hay không chính là vì những cuốn hút về văn hóa”...
Có thể nói, văn hoá và ứng xử văn hoá trong hoạt động du lịch ngày nay là điều hết sức quan trọng, kết quả ấy được thực hiện đến đâu phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó đối tượng chính là các doanh nghiệp hoạt động kinh doanh du lịch và người dân địa phương. Dịp đầu năm 2008 đến Yên Tử tìm hiểu công tác tổ chức lễ hội, tôi được chị Nguyễn Thị Duyên, Phó Bí thư Chi đoàn Công ty CP Phát triển Tùng Lâm, cho biết: Công ty đã xây dựng quy chế thực hiện ứng xử văn hoá trong đón tiếp khách như trong từng lời nói, cử chỉ, hành động giao tiếp với khách phải lịch sự, nhẹ nhàng, hoà nhã... Bất cứ ai có hành vi vi phạm quy chế đều bị Công ty xử lý kỷ luật. Kể lại câu chuyện trên tôi lại nhớ đến hồi tháng 3-2008, nhân dịp đi dự họp báo giới thiệu về Lễ hội Du lịch Hạ Long 2008 tại các tỉnh phía Nam, các thành viên trong đoàn có đến tham khu du lịch ''Đại Nam thế giới du lịch” ở tỉnh Bình Dương. Điều mà cả đoàn ấn tượng nhất khi tới đây không phải là cảnh đẹp, sự kỳ vĩ của công trình do con người xây dựng nên mà chính là cô hướng dẫn viên có tên Ngọc Ánh. Bằng giọng nói nhẹ nhàng, vốn hiểu biết về văn hoá sâu rộng, chị đã khiến cho du khách rất hài lòng. Khi đoàn ngỏ ý có chút quà thù lao, chị đã khéo léo chối từ đến nỗi một đồng chí lãnh đạo tỉnh là trưởng đoàn hôm ấy phải thốt lên: Bao giờ để Quảng Ninh đào tạo được đội ngũ các hướng dẫn viên như thế!
Đất nước ta đang bước vào hội nhập với thế giới. Bên cạnh ngoại giao về chính trị, kinh tế thì ngoại giao về văn hoá đã và đang được Đảng và Nhà nước ta hết sức quan tâm. Văn hoá trở thành cầu nối để các quốc gia xích lại gần nhau. Có câu chuyện báo chí ghi lại cựu tổng thống Bin Clinton lần sang thăm Việt Nam, khi đến thăm Quốc Tử Giám ông đã lẩy mấy câu Kiều khiến cho không ít người Việt Nam phải giật mình. Hoá ra họ hiểu về Việt Nam như thế, biết rằng Việt Nam có chuyện Kiều, tự nhiên giữa chủ - khách như có sự gần gũi hơn. Trái ngược với hình ảnh trên, tại lễ hội hoa anh đào Nhật Bản tổ chức tại Hà Nội gần đây cảnh người ta chen lấn để ''hái lộc'' đến trơ trụi những bông hoa anh đào khiến không ít người Việt Nam thấy xấu hổ trước người Nhật Bản. Chỉ những khi như vậy chúng ta mới càng nhận thấy sự ứng xử văn hoá quan trọng như thế nào.
Hãy xây dựng nếp sống văn hoá, môi trường văn hoá thật tốt trước khi nghĩ đến lợi nhuận kinh doanh du lịch. Đó không phải khẩu hiệu mà là cơ sở, là tiền đề để du lịch Quảng Ninh phát triển bền vững, hiệu quả và lâu dài.
