Cách đây chưa lâu, giới nghệ thuật vẫn còn nhớ câu chuyện về Quan Lelan, đạo diễn kiêm biên kịch người Mỹ gốc Việt đoạt giải thưởng lớn "Cynosure" của Hollywood với kịch bản "Lời nguyền của quý phi". Đây là một hiện tượng, nó tác động khá mạnh đến những người làm phim Việt Nam và buộc họ phải suy nghĩ.
Người viết thiếu, nhà văn chen ngang
Hàng năm Cục NTBD, Cục Điện ảnh, Hội Điện ảnh, Hội Nghệ sĩ sân khấu... thay nhau tổ chức trại sáng tác, các đợt chấm giải kịch bản để lựa chọn ra những kịch bản ưng ý, mang hơi thở thời đại, hoặc chuyển tải được nội dung nghệ thuật đích thực diễn tả muôn màu của cuộc sống. Nhưng "hàng" về thì nhiều đấy, cơ mà không dễ chọn được tác phẩm đạt yêu cầu.
NSND Trọng Khôi cười: Không phải nhà văn nào viết tốt truyện ngắn, viết tiểu thuyết hay cũng viết kịch bản thành công. Bởi những ai muốn lấn sân sang lĩnh vực này đều phải... tự lực cánh sinh, tự học hỏi qua hàng đống sách vở, học hỏi kinh nghiệm qua giới điện ảnh, sân khấu để bù đắp những lỗ hổng về kỹ thuật biên kịch.
Nhà biên kịch Nguyễn Thị Hồng Ngát cũng cho biết: Việc lựa chọn được kịch bản hay là quá ít trong khi những kịch bản làng nhàng thì nhiều và rất khó đưa vào sản xuất được. Đặc biệt sau nhiều năm đào tạo, trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh chưa ra lò tác giả trẻ nào nổi bật để có thể tiếp cận với nghề như các đàn anh: Nguyễn Khắc Phục, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Mạnh Tuấn, Trịnh Thanh Nhã, Phạm Thuỳ Nhân... Những tưởng sự thiếu hụt ấy sẽ được cải thiện khi gần đây, nhiều nhà văn, các cây bút trẻ... chen ngang sang viết kịch bản, như một trào lưu... thời thượng.
Viết kịch bản cho sân khấu hài, cho phim truyền hình dễ "ăn" hơn so với "thửa ruộng" văn chương... Với khả năng quan sát, cảm nhận và diễn giải có duyên, hấp dẫn, một số nhà văn có kinh nghiệm đã tạo nên những xung đột, tình huống, cũng như tạo ra sự đa dạng và hấp dẫn cho câu chuyện được truyền tải.
Nhưng nhìn đi soi lại, những kịch bản hấp dẫn được dư luận đánh giá cao khi lên sân khấu, dựng thành phim truyện vẫn phảng phất bóng dáng của các nhà văn tên tuổi: Nguyễn Mạnh Tuấn (Blouse trắng, Đồng tiền xương máu, Lưới trời, Hướng nghiệp), Lý Lan (Đất khách), Nguyễn Đông Thức (Ngọc trong đá), Nguyễn Thị Minh Ngọc (Hải nguyệt), Nguyễn Khắc Phục, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Quang Lập (Điện thoại di động, Đời cát), Chu Lai...
Các cây bút trẻ đã viết nhiệt tình, mang được hơi thở cuộc sống nhưng với vốn sống, kinh nghiệm hạn chế, không ít kịch bản còn nhiều chi tiết ngờ ngệch, thiếu chân thực, chưa hấp dẫn. Một số nhà văn tên tuổi thì đôi khi đề tài lạc lõng, thiếu thực tế cuộc sống nên tác phẩm mà theo các nhà biên kịch, đạo diễn thì kịch bản chẳng... giống ai. Cái sự lệch "pha" đã khiến nhiều tác phẩm hay khó có thể thành kịch bản hấp dẫn...
Kịch bản hay, khó thế?
Để có nhiều kịch bản hay, đã có thêm những hình thức hợp tác mới như Phước Sang bắt tay với Billy Pictures của Hàn Quốc thực hiện Mười, bộ phim kinh dị do đạo diễn Kim Tea Kyong viết và chi phí làm phim lên đến 60 tỉ đồng. Hãng BHD cũng mua bản quyền tác phẩm văn học để chuyển thể thành phim, mời một số nhà văn viết kịch bản riêng cho hãng hoặc fomat kịch bản phim nước ngoài để chỉnh sửa cho phù hợp với thị hiếu, lối sống con người Việt Nam (Người mẹ nhí - kịch bản Tây Ban Nha; Nguyệt quán - kịch bản Italia).
Đặc biệt Senafilm ra đời quy tụ các biên kịch cự phách: Sâm Thương, Phạm Thuỳ Nhân, Ngụy Ngữ, Bành Mai Phương... mở ra hướng đi chiến lược, lâu dài cho viết kịch bản chuyên nghiệp cho phim. HK film cũng mở các lớp tập huấn kỹ năng viết kịch bản với các tay viết trẻ... Nhưng tất cả đều chưa đem đến những kịch bản như mong muốn, chất lượng kịch bản phim Việt vẫn chưa cao...
Bù lấp cho sự thiếu hụt kịch bản khi Nhà nước yêu cầu các hãng phim, các đài truyền hình tăng thời lượng phát sóng phim Việt Nam lên 20-50% so với phim nhập khẩu, các chương trình sân khấu cũng điều chỉnh để nâng cao chất lượng đời sống văn hoá tinh thần bản sắc truyền thống dân tộc.
Nhiều đơn vị lại quay qua "chữa cháy" bằng cách mời đạo diễn tự viết kịch bản: Thiên Ngân mời Lê Hoàng viết Nữ tướng cướp, Trai nhảy; Vũ Ngọc Đãng viết Những cô gái chân dài; Đào Duy Phúc viết 2 trong 1; Lê Hùng viết Cười khóc - khóc cười... Các phiên đấu giá bản quyền tác giả đã bắt đầu từ tháng 5-2007, nhiều kịch bản hay đều được tư nhân mua với giá cao và cũng dần xóa bỏ tình trạng cửa quyền khi xét duyệt các kịch bản hay của cơ quan quản lý nữa. Song xu thế này cũng được một thời gian. Tình trạng thiếu kịch bản hay, vẫn vậy.
Theo đạo diễn sân khấu Minh Ngọc, nên nhìn vào thực tế là nhiều năm qua đã quá thiếu lực lượng viết có nghề, mà những người chịu viết có khi lại chưa đạt chất lượng. Trao đổi với một số nhà biên kịch, đa phần nhận được lời nhận xét rằng khâu biên kịch hiện nay yếu là do... hổng về vốn sống, thậm chí có những người viết về những vấn đề cụ thể trong đời sống nhưng lại thiếu hẳn kiến thức về vấn đề đó, dẫn đến sự "nhào nặn" ra những sản phẩm chỗ thừa, chỗ thiếu, không "thật" như ý muốn. Vậy thì lấy đâu ra vàng để mà đãi, để mà sáng tạo và xây dựng nên những vở diễn hay, những bộ phim hay...
